Της ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΖΑΒΙΤΣΑΝΟΥ
Φωτογραφίες: ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΖΑΒΟΣ

Ο πρότυπος ΧΥΤΑ που θα κατασκευαζόταν στον Μαρουλά Ρεθύμνου λειτούργησε τελικά μόνο ως ανεξέλεγκτη χωματερή, παρ' ότι κόστισε πάνω από 1 δισ. δραχμές. Για δέκα μήνες, μάλιστα -μέχρι το Δεκέμβρη 2007- σιγόκαιγε μολύνοντας όλη την περιοχή.

Πόσα εκατομμύρια χρειάζονται για να φτιάξει κανείς μια χωματερή που θα μολύνει ολόκληρη τη γύρω περιοχή και θα υποθηκεύσει την υγεία των κατοίκων, αλλά και των επισκεπτών για δεκαετίες; Το ερώτημα δεν είναι φιλοσοφικό, αλλά πραγματικό και αφορά τη χωματερή στο Μαρουλά Ρεθύμνου. Εκεί υποτίθεται ότι θα κατασκευαζόταν ένας πρότυπος ΧΥΤΑ, μόνο που τελικώς το μόνο που λειτούργησε -λόγω προχειρότητας στην κατασκευή και κακοδιαχείρισης- είναι μια ανεξέλεγκτη χωματερή, το κόστος μάλιστα της οποίας τελικώς υπερέβη το ένα δισεκατομμύριο δραχμές! (Τα χρήματα είχαν δοθεί πριν από το ευρώ.)

Δεν υπάρχει καπνός χωρίς φωτιά

Το έγκλημα ξεκίνησε το 1993 και συνεχίστηκε μέχρι τον Δεκέμβριο του 2007, που ο Μαρουλάς έκλεισε και, σύμφωνα με το πρόγραμμα, σήμερα θα έπρεπε να βρίσκεται σε φάση αποκατάστασης. Παρ' όλα αυτά, η κατάσταση που αντίκρισε το ΟΙΚΟ όταν τον επισκέφθηκε τον Ιανουάριο του 2008 σε τίποτα δεν θύμιζε αποκατάσταση. Ενα μέρος έρημο με ανοιχτές πόρτες, χωρίς φύλαξη, όπου ο καθένας μπορεί να πετάει ό,τι θέλει, υγρά από ξεχειλισμένα σκουπίδια, ενώ στο διπλανό χώρο φρεσκοτοποθετημένα μπάζα και παλιά αυτοκίνητα.

Το μοναδικό σημάδι κάποιας φροντίδας ήταν τα χώματα που έχουν ρίξει επάνω στα σκουπίδια. Αυτός ήταν ο τρόπος που βρήκε η πολιτεία να αντιμετωπίσει (ανεπιτυχώς, βέβαια) τη φωτιά στα σπλάχνα της χωματερής και να σταματήσει τον καπνό που βγαίνει τους τελευταίους 10 μήνες και γεμίζει την ατμόσφαιρα και τις διπλανές καλλιέργειες με διοξίνες. Αυτή όμως είναι απλώς η κατάληξη της ιστορίας του Μαρουλά που εδώ και 14 χρόνια αποτελεί ένα αλλόκοτο κουβάρι παραλείψεων και αβλεψιών.

Από τον Απρίλιο του 2007 ξεκίνησε να καπνίζει. Το γεγονός ότι βρίσκεται σε μεγάλο υψόμετρο διευκολύνει τον άνεμο να παρασύρει τον καπνό αρκετά μακριά, μολύνοντας μια τεράστια έκταση - μέχρι το Αμάρι και τους Ποταμούς, στα νότια και τα παραλιακά ξενοδοχεία, στον Αδειανό κάμπο, στον Πλατανιά, στα βόρεια. Δυστυχώς, κανένας αρμόδιος δεν έχει ενδιαφερθεί να κάνει σχετικές μετρήσεις ούτε στα γειτονικά χωράφια ούτε στα πιο μακρινά βοσκοτόπια.

Παρ' όλα αυτά, ο δήμαρχος Ρεθύμνου εμφανίζεται περιέργως καθησυχαστικός. «Δεν τίθεται θέμα δημόσιας υγείας, το έχουμε ελέγξει. Υπάρχουν έλεγχοι και μετρήσεις και δεν υπάρχει πρόβλημα», μας λέει. «Αλλά αν μου ζητήσετε να σας δώσω κάτι εγγράφως, δεν μπορώ να το κάνω. Εγώ προκαλώ αυτούς που λένε ότι υπάρχει πρόβλημα να μου πουν αν έχουν κάποια μέτρηση όπου να φαίνεται ότι υπάρχει μόλυνση!»

Η απάντηση σε αυτό το ερώτημα δίνεται εύκολα από την εμπειρία. Η φωτιά στη χωματερή στους Ταγαράδες Θεσσαλονίκης το 2006 έκαιγε 10 ημέρες και στις μετρήσεις που έγιναν από το ΑΠΘ και το Εθνικό Κέντρο Ερευνας Φυσικών Επιστημών «Δημόκριτος» βρέθηκε ότι τα ζώα και οι καλλιέργειες σε έκταση 40 χιλιομέτρων ήταν τόσο μολυσμένες με τοξικά στοιχεία, ώστε αναγκάστηκαν να κάψουν ολόκληρα κοπάδια και σοδειές, προκειμένου να εξασφαλιστεί η διατροφική ασφάλεια και η υγεία των καταναλωτών.

Στο Ρέθυμνο μέχρι τώρα δεν έχει γίνει τίποτα ανάλογο. Αντίθετα οι ελιές, οι ζωοτροφές και τα ζωικά προϊόντα που παράγονται στην ευρύτερη περιοχή συνεχίζουν να πωλούνται στην ελληνική αγορά. Αφού δεν υπάρχει επίσημη μέτρηση δεν υπάρχει και πρόβλημα!

Δίπλα σε περιοχή Natura

Η φωτιά και ο καπνός είναι μόλις η τελευταία πράξη του δράματος. Η ιστορία ξεκινάει το 1993, με την έναρξη των εργασιών για τον ΧΥΤΑ, οι οποίες ξεκίνησαν χωρίς να έχει συσταθεί ο φορέας διαχείρισης. Το έργο μάλιστα χωροθετήθηκε κοντά στο Πρασσιανό φαράγγι, που είναι περιοχή Natura. Παρ' όλα αυτά χρηματοδοτήθηκε με 450 εκατομμύρια δραχμές.

Το 1994, όμως, πριν ολοκληρωθεί η κατασκευή και κυρίως χωρίς να έχει εξασφαλιστεί η προστασία της μεμβράνης στεγάνωσης, τα απορριμματοφόρα του Δήμου Ρεθύμνου άρχισαν να αδειάζουν εκεί. Ενα χρόνο μετά την κατασκευή του, ο ΧΥΤΑ είχε ανεπίσημα μετατραπεί σε χωματερή.

Σε επιστολή του προς το ΥΠΕΧΩΔΕ το 1996, ο τότε δήμαρχος Ρεθύμνου κ. Δημήτρης Αρχοντάκης γράφει σχετικά με την κατάσταση της χωματερής: «...η λειτουργία του ΧΥΤΑ είναι ατελής λόγω μη ολοκληρώσεως του έργου, με αποτέλεσμα την πρόκληση σοβαρών περιβαλλοντικών βλαβών στην περιοχή. Κατά τη χειμερινή περίοδο τα στραγγίσματα των απορριμμάτων διαφεύγουν από τον ΧΥΤΑ και καταλήγουν σε ένα ρέμα που διασχίζει την Κοινότητα Πηγής και την Τουριστική Ζώνη. Ακόμα σημαντικότερο είναι ότι το επιφανειακό νερό του ρεύματος αυτού χρησιμοποιείται για εκτεταμένη άρδευση, ενώ από τον υπόγειο υδατικό ορίζοντα που εκτείνεται κάτω από ρέμα υδρεύεται με γεωτρήσεις η Κοινότητα και η αντίστοιχη Τουριστική Ζώνη. Αν μολυνθεί ο υπόγειος ορίζοντας η καταστροφή θα είναι μη αναστρέψιμη, γιατί οι ποσότητες νερού που αντλούνται στην περιοχή είναι αναντικατάστατες».

Για να λυθεί το πρόβλημα ο δήμαρχος ζητεί 600 εκατ. δραχμές για την αποκατάσταση του χώρου. Τα χρήματα δίνονται τον επόμενο χρόνο, αλλά το έργο δεν ολοκληρώνεται ποτέ, ενώ το 1998 λήγουν οι περιβαλλοντικοί όροι για τη λειτουργία του ΧΥΤΑ και λειτουργεί και τυπικά πλέον ως μια ανεξέλεγκτη και παράνομη χωματερή. Το ρέμα της Αγίας Τριάδας που αναφέρει ο τέως δήμαρχος συνεχίζει και σήμερα να κατεβάζει μαύρα νερά γεμάτα τοξικά δηλητήρια.

Παρ' όλα αυτά το 1999 δίνεται μια επιπλέον χρηματοδότηση από το πρόγραμμα Life της Ε.Ε., έπειτα από σχετική αίτηση του Δήμου προκειμένου να δημιουργηθεί μονάδα «φωτοκαταλυτικής επεξεργασίας στραγγισμάτων με τη χρήση ηλιακής ενέργειας». Αγοράζονται κάποια φωτοβολταϊκά, τοποθετείται η ταμπέλα που διαφημίζει το LIFE αλλά το έργο δεν ολοκληρώνεται ποτέ, παρ' ότι ο συνολικός προϋπολογισμός είναι 310 εκατομμύρια ευρώ - χωρίς να γνωρίζουμε πόσα χρήματα εκταμιεύονται τελικά. Πάντως, το συνολικό ποσό που έχει δαπανηθεί γι' αυτήν την ντροπή ξεπερνάει το 1 δισ. δραχμές - χωρίς να υπολογίζει κανείς τα χρήματα του LIFE.

Ευτυχώς που παρεμβαίνει και η Ε.Ε.

Στις αρχές του 2001 η έκθεση αυτοψίας του Κλιμακίου Ελέγχου Περιβάλλοντος της Νομαρχίας αναφέρει ότι δίπλα στον ΧΥΤΑ κατά καιρούς καίγονται ογκώδη απορρίμματα, ενώ οι κάτοικοι βλέπουν λάστιχα και αυτοκίνητα να συσσωρεύονται εκεί και μετά να εξαφανίζονται αφού έχουν προηγηθεί φωτιές.

Λίγους μήνες μετά, βλέπουν το φως της δημοσιότητας φωτογραφίες που δείχνουν ότι στην ήδη κορεσμένη χωματερή τοποθετείται η λυματολάσπη από τον βιολογικό καθαρισμό του Ρεθύμνου αλλά και τα απόβλητα των δημοτικών σφαγείων. Κατόπιν αυτών ο Περιβαλλοντικός Σύλλογος Ρεθύμνου προσφεύγει στη Γενική Διεύθυνση Περιβάλλοντος της Ε.Ε. καταγγέλλοντας τη λειτουργία της χωματερής.

Η Ε.Ε. διατυπώνει αιτιολογημένη γνώμη γιατί διαπιστώνει ότι ο αναφερόμενος ως ΧΥΤΑ του Μαρουλά δεν πληροί τις διατάξεις της κοινοτικής νομοθεσίας. Το 2004 το θέμα παραπέμπεται στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο, αλλά γλιτώνουμε το πρόστιμο καθώς η υπόθεση συμπεριλαμβάνεται στην οριζόντια καταγγελία για όλες τις παράνομες χωματερές που λειτουργούν στην Ελλάδα: όλες θα πρέπει να έχουν αποκατασταθεί μέχρι το τέλος του 2008.

Το οριστικό κλείσιμο της χωματερής στον Μαρουλά ενώ έπρεπε να γίνει στις 31-12-06, πραγματοποιείται τελικά με ένα χρόνο καθυστέρηση.

Για την αποκατάσταση έχουν προβλεφθεί κονδύλια 2,7 εκατομμυρίων ευρώ που περιμένουν την ανάθεση του έργου. «Θα προλάβουμε, θα είμαστε έτοιμοι στο τέλος του 2008 γιατί ο χρόνος περαίωσης του έργου είναι 8 μήνες», μας καθησυχάζει ο δήμαρχος Ρεθύμνου.

Ομως, και να γίνει η αποκατάσταση, με τον καλύτερο τρόπο, η μακάβρια κληρονομιά που έχει αφήσει η χωματερή του Μαρουλά θα συνεχίσει να επιβαρύνει την υγεία των ντόπιων και των τουριστών για πολλές δεκαετίες, ακόμα και αν δεν θέλουμε να την αποτιμήσουμε με νούμερα.