Tου ΜΑΤΘΑΙΟΥ ΤΣΙΜΙΤΑΚΗ

Όταν παρατούσε την καριέρα της για να εναντιωθεί στις πολυεθνικές που προσπαθούσαν να πατεντάρουν τη γεωργία, λίγοι καταλάβαιναν την πολιτική σημασία του αγώνα της. Σήμερα η Σουμάν Σαχάι μπορεί να περηφανεύεται ότι η Ινδία χρωστάει στην ίδια και στο Gene Campaign το ότι είναι η μόνη χώρα που αντιστέκεται.

Tο 1993, η καθηγήτρια Γενετικής στο Πανεπιστήμιο της Χαϊδελβέργης στη Γερμανία, Σουμάν Σαχάι, εγκατέλειπε την καριέρα της για να επιστρέψει στη γενέτειρά της, την Ινδία, και να ξεκινήσει κίνημα ενάντια στις πατέντες τις οποίες προσπαθούσαν διάφορες πολυεθνικές εταιρείες, όπως η Monsanto, να επιβάλουν σε σπόρους και αγροτικά προϊόντα.

Σήμερα, 13 χρόνια μετά, η Gene Campaign είναι η μεγαλύτερη Μη Κυβερνητική Οργάνωση στην Ινδία και μία από τις πιο σεβαστές φωνές στη χώρα. Eχει κατορθώσει να περάσει τρεις σχετικούς νόμους (προστασία δικαιωμάτων των αγροτών, προστασία της βιοποικιλότητας, προστασία των πνευματικών δικαιωμάτων) και συνεχίζει τον αγώνα ενάντια στις εντατικές καλλιέργειες, υπέρ της βιώσιμης ανάπτυξης της υπαίθρου και υπέρ του να αναγνωρισθεί η παραδοσιακή εντόπια εμπειρική γνώση ως μια αξιοσέβαστη τεχνολογία(!).

Το ΟΙΚΟ συνάντησε την κ. Σαχάι στο συνέδριο Φιλοσοφίας, στο Ηράκλειο της Κρήτης, όπου έδωσε μια ομιλία για την ηθική της επιστήμης.

Τι είναι το Gene Campaign;

Είναι ένας μη κερδοσκοπικός οργανισμός, αντικείμενο του οποίου είναι η διασφάλιση της τροφής και των δικαιωμάτων στη Γη για όλους. Εργάζεται σε πολιτικό επίπεδο κυρίως αλλά και στην κοινωνία για τα δικαιώματα των τοπικών αγροτικών κοινοτήτων και των φυλών στην Ινδία.

Πώς αποφασίσατε να εγκαταλείψετε την ακαδημαϊκή καριέρα και να αφοσιωθείτε σε έναν κοινωνικό σκοπό;

Hμουν ακόμα καθηγήτρια Γενετικής στο Πανεπιστήμιο της Χαϊδελβέργης, όταν κατάλαβα πως αναπτυσσόταν η συζήτηση για τα πνευματικά δικαιώματα σε ζωντανούς οργανισμούς και φυτά πάνω στην άγνοια του κόσμου. Oλη η συζήτηση επικεντρωνόταν στα φάρμακα. Εγώ καταλάβαινα, όμως, πως αυτή η συζήτηση επρόκειτο να καταστρέψει τη γεωργία στον αναπτυσσόμενο κόσμο. Εκείνη την εποχή ήταν ακόμα πολύ ανοιχτή η συζήτηση και πολλές εταιρείες πίεζαν να μπουν πατέντες στους σπόρους. Κι ακουγόταν «νόμιμο» στους επιστημονικούς κύκλους. Αν κάποιος μπορεί να ελέγξει τους σπόρους στην αγροτική παραγωγή, αν του ανήκει ο σπόρος, τότε και ο αγρότης γίνεται για πάντα εξαρτημένος από τον ιδιοκτήτη.

Στην Ινδία πώς σας αντιμετώπισαν;

Ξεκινήσαμε σαν μια παρέα ακαδημαϊκών που συζητούσε γι' αυτά. Ο πρώτος μας υποστηρικτής ήταν οι απόφοιτοι των πανεπιστημίων που διατηρούσαν δεσμούς με το φοιτητικό κίνημα. Στην Ινδία υπήρχε ισχυρό φοιτητικό κίνημα τη δεκαετία του '70. Oταν ξεκινήσαμε το 1993 στέλναμε σε αυτούς επιστολές. Σε όποιον απαντούσε ζητούσαμε να ενεργοποιήσει αυτούς με τους οποίους είχε κρατήσει επαφή από τότε. Ετσι χτίσαμε το δίκτυο. Ο κόσμος τότε δεν μπορούσε να καταλάβει - οι ηγέτες των αγροτών ήταν αμόρφωτοι άνθρωποι αλλά με μεγάλη επιρροή. Πήγα μια φορά σε έναν από τους πιο ισχυρούς και του λέω: «Οι Aγγλοι ήρθαν για να κάνουν εμπόριο με την Ινδία και έμειναν 150 χρόνια. Υπάρχει άλλη μια εταιρεία σήμερα που λέει πως έρχεται για εμπόριο, αλλά αν δεν τους σταματήσετε θα χαθεί η ανεξαρτησία που πετύχαμε το 1947». Ηταν της γενιάς που είχε ζήσει την αγγλική κατοχή και τον ευαισθητοποίησε αυτό που του είπα.

Επειτα, βάλαμε το δίκτυο να μας κανονίζει συναντήσεις με τις τοπικές κοινότητες. Επί πέντε ολόκληρα χρόνια μιλούσαμε στον κόσμο μόνο. Κάναμε καμπάνιες ενημέρωσης. Και μετά το 1993 κατεβήκαμε στους δρόμους. Κάναμε μια μαζική διαδήλωση στο Νέο Δελχί. Είχαμε μόνο ένα αίτημα: Να μην μπουν πατέντες στους σπόρους. Ο σπόρος είναι δικός σας, τους λέγαμε. Στα χωράφια σας υπάρχει φράκτης και έχει ένα κλειδί. Ποιος θα πάρει αυτό το κλειδί; Εσείς ή η εταιρεία; Ετσι οι πατέντες έγιναν το κλείδωμα της καλλιέργειας.

Που κατά μία έννοια όντως είναι.

Φυσικά. Eπρεπε να τους το εξηγήσουμε, οπότε δημιουργούσαμε εικόνες. Και δουλεύαμε πάντα με ντόπιους. Αλλος ένας λόγος που είχαμε ευρεία αποδοχή είναι ότι δεν δεχθήκαμε ποτέ χρήματα. Τα κάναμε όλα από την τσέπη μας. Ταξιδεύαμε με τρένο και δεν μέναμε ποτέ σε ξενοδοχείο - μας φιλοξενούσαν οι αγρότες. Eπειτα συγκινήσαμε τα μίντια. Είχαν την ιστορία μιας πανεπιστημιακού που τα παράτησε όλα και γύρισε για να πολεμήσει. Καλό, ε; Εγραφαν για μας κάθε μέρα. Και το βασικότερο, ποτέ δεν κάνουμε κριτική μόνο. Προτείνουμε λύσεις και διεξόδους. Και ποτέ, μα ποτέ δεν απομακρυνόμαστε από την αλήθεια. Η αξιοπιστία είναι το μεγαλύτερο κεφάλαιο των Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων (ΜΚΟ). Εχουμε κερδίσει το να θεωρούν όλοι πως, αν το λέμε εμείς, είναι αλήθεια. Αποφεύγουμε να κάνουμε εντυπωσιακές και συναισθηματικές τις ιστορίες μας για να γλυκάνουμε τα μέσα. Προτιμάμε να γινόμαστε βαρετοί και να λέμε μόνο την αλήθεια.

Δώσατε μια ομιλία για την ηθική της επιστήμης. Πώς συνδέεται αυτό με την καμπάνια σας;

Νομίζω πως γενικά η ηθική συνδέεται με τον αγώνα για δικαιοσύνη. Και εμείς, ξέρετε, δεν κάνουμε φιλανθρωπία. Αυτά για τα οποία μιλάμε είναι τα πραγματικά τους δικαιώματα…

Ζούμε σε κοινωνίες ανοιχτών αγορών. Γιατί δεν έχει το δικαίωμα μια εταιρεία να πάρει ένα σπόρο, να τον βελτιώσει και στη συνέχεια να τον πατεντάρει;

Αν μια εταιρεία πάρει το σπόρο του ρυζιού και τον τροποποιήσει γενετικώς, το τελικό προϊόν είναι μόνο δικό της; Το ρύζι δεν μας το έδωσε ο Θεός όπως το ξέρουμε σήμερα, το έφτιαξαν οι αγρότες ανά τους αιώνες. Ποιος έχει, λοιπόν, τα δικαιώματα γι' αυτό; Αν οι αγρότες έβαλαν το 80% και άλλο ένα 10% έβαλε η επιστημονική κοινότητα και άλλο ένα 8% έβαλαν άλλες εταιρείες τα περασμένα χρόνια, δικαιούται η Μονσάντο να έχει πνευματική ιδιοκτησία πάνω του για τα τελευταία 2 βήματα; Κάθε εταιρεία έχει δικαίωμα εκμετάλλευσης, αλλά όχι πνευματικής ιδιοκτησίας.

Βλέπετε κάποιο ηθικό πρόβλημα στον τρόπο με τον οποίο η επιστήμη παράγει γνώση και προϊόντα στις μέρες μας;

Για ποιον υπάρχει η επιστήμη και ποιους στόχους προσπαθεί να πετύχει; Δες την κατάσταση της τροφής στον πλανήτη. Και δες ποια είναι τα μεταλλαγμένα προϊόντα. Βαμβάκι, σόγια, καλαμπόκι - όλα χρήσιμα στη βιομηχανία που τελικά ανταγωνίζονται τους παραγωγούς των αναπτυσσομένων χωρών. Το καλαμπόκι χρησιμοποιείται ως ζωοτροφή και για την παραγωγή υποκατάστατων της ζάχαρης, η σόγια για ζωοτροφές και λίγο για δική μας τροφή. Χώρες που παράγουν ζάχαρη, όπως η Βραζιλία και η Ινδία εκτοπίζονται από χώρες που δεν παράγουν. Οχι μόνο δεν προσφέρουν, αλλά παίρνουν κιόλας δουλειές ανθρώπων που δεν έχουν από τι άλλο να ζήσουν. Η ηθική μπαίνει εδώ. Πού επενδύει η επιστήμη τα χρήματα, τις προσπάθειες και τα μυαλά της.

Eνα από τα επιχειρήματα της Μονσάντο είναι πως, αν την αφήσουμε, θα θρέψει τους φτωχούς.

Μα ο κόσμος πεινάει επειδή δεν παράγουμε αρκετό φαγητό ή επειδή δεν έχει πρόσβαση σε αυτό; Aπειρες μελέτες δείχνουν ότι η πείνα προκύπτει από την έλλειψη γης ή από την ανεργία. Πέρυσι, η Ινδία είχε στις αποθήκες εκτάκτου ανάγκης 600 εκατομμύρια τόνους ζαρζαβατικών και ο κόσμος πεινούσε. Πώς θα μας βοηθήσει η γενετική μηχανική λοιπόν;

Στην Ινδία σήμερα τι ισχύει;

Είναι η μόνη χώρα που όχι μόνο δεν επιτρέπει την πατέντα σε σπόρους, αλλά έχει ένα πολύ δυνατό νόμο προστασίας των δικαιωμάτων των αγροτών. Δουλέψαμε πολύ σκληρά γι' αυτόν, πολλά κομμάτια του τα γράψαμε εμείς. Καταφέραμε να διασφαλίσουμε ότι θα έχουν ατράνταχτα νομικά επιχειρήματα απέναντι στις εταιρείες.

Εργάζεστε και με την επιστημονική κοινότητα;

Πολύ. Σταματήσαμε το πρόγραμμα για το μεταλλαγμένο ρύζι μπασμάτι. Η επιστημονική κοινότητα είναι μέσα στη βιοτεχνολογία και τη γενετική μηχανική. Δεν υπάρχει πολιτική, νόμος που να την ελέγχει, οπότε τώρα συγκεντρώνουμε σ' αυτό το σημείο τις προσπάθειές μας. Προσπαθούμε να αναγκάσουμε την επιστημονική κοινότητα να κάνει ένα βήμα πίσω και να δει τι κατασκευάζει.

Και το ίδιο κάνουμε με τους πολιτικούς μας. Δεν τους ανταγωνιζόμαστε, τους θέλουμε συμμάχους, οπότε φροντίζουμε να τους ενημερώνουμε καλά. Βεβαίως, έχουμε πάει την κυβέρνηση στο δικαστήριο μερικές φορές, όπως μας έχει πάει και αυτή. Το σημαντικό είναι να ξέρεις ακριβώς τι θέλεις κι εμείς θέλουμε να αλλάξουν οι πολιτικές.

Θέλουμε στο τέλος να απαγορευθούν τα μεταλλαγμένα, αλλά δεν πρόκειται να το ζητήσουμε τώρα γιατί ξέρουμε πως δεν θα το κερδίσουμε.