Tου I. Χ. ΑΛEΞaNΔOΠOYΛOY Αναπληρωτή Καθηγητή Τομέα Νεώτερης Ιστορίας /aΠΘ

Η ΣTEMNITΣa βρίσκεται στο κέντρο σχεδόν της Πελοποννήσου σε μέσο υψόμετρο 1.100 μέτρων, κρυμμένη στις περιβάλλουσες κορυφές του Μαινάλου. Εχει νοτιοδυτικό προσανατολισμό και συνεπώς το κλίμα της επηρεάζεται ιδιαίτερα από τους νότιους ανέμους. Η μνημειακή παρουσία σε ναούς και μονές εντός και γύρω από τον οικισμό μαρτυρεί για την ύπαρξή της από την ύστερη βυζαντινή περίοδο. Η πρώτη όμως (τουλάχιστον μέχρι σήμερα γνωστή) γραπτή και αξιόπιστα λεπτομερής αναφορά για τη Στεμνίτσα βρίσκεται σε οθωμανικό διεξοδικό κατάστιχο (mofassal tahrir defteri) καταγραφής φορολογήσιμου ανθρώπινου δυναμικού και αγροτικής παραγωγής και απονομής τιμαρίων της βασιλείας, που συντάχθηκε κατά τη βασιλεία του σουλτάνου Σελήμ Α΄ (1512-20).

O πασάς Mαυραειδής Φαρμάκης, χορηγός της αγιογράφησης του καθολικού της Nέας Mονής Φιλοσόφου. Eχοντας εξισλαμισθεί σε νεαρή ηλικία (πιθανόν ως γενίτσαρος), ο Φαρμάκης ξαναβαφτίστηκε χριστιανός και επανήλθε στη γενέτειρά του Στεμνίτσα μόλις το επέτρεψαν οι συνθήκες, στα χρόνια της δεύτερης βενετικής κυριαρχίας (1685-1715) της Πελοποννήσου (φωτ.: Iωάννης Λαγός).

Στο κατάστιχο αυτό αναγράφονται ονομαστικά 191 φορολογούμενοι ενήλικες (1 έγγαμος μουσουλμάνος1, 160 έγγαμοι και 27 άγαμοι χριστιανοί και 3 χριστιανές χήρες), δηλαδή 164 νοικοκυριά. Η Στεμνίτσα βρισκόταν πληθυσμιακά στήν ένατη κατά σειρά θέση (σε σύνολο 300 οικισμών περίπου) του καζά της Καρύταινας, ο οποίος τότε μάλλον κατείχε τη μεγαλύτερη έκταση και οικισμούς της χερσονήσου. Η Στεμνίτσα ακολουθούσε την Καρύταινα, το Λιοντάρι, τον aγιο Γεώργιο και τη Δημητσάνα (η οποία ως τέταρτη σε πληθυσμό δήλωνε 304 φορολογούμενους και 255 εστίες).

Αν και η καταγραφή του ίδιου καζά, συμπεριλαμβανομένης και της Στεμνίτσας, λανθάνει σχεδόν ολοσχερώς από το σωζόμενο τμήμα του οθωμανικού καταστίχου του 1461, εν τούτοις σώζεται η καταγραφή της Δημητσάνας (155 φορολογούμενα νοικοκυριά). Αν υποτεθεί πως οι δύο οικισμοί είχαν ανάλογο ρυθμό ανάπτυξης μέχρι το 1512, τότε κατ' αναλογίαν στην πρώτη μετά την κατάκτηση καταγραφή η Στεμνίτσα θα είχε 104 εστίες περίπου. Η αποτίμηση αυτή επιβεβαιώνεται από τη μνημειακή παράδοση του οικισμού. Από την εποχή αυτή η Στεμνίτσα και η Δημητσάνα αποτελούσαν δύο δεσπόζοντες γειτονικούς οικισμούς της περιοχής. Oπως τεκμηριώνουν οι τρεις μεταγενέστερες οθωμανικές διεξοδικές καταγραφές (του 1540 και 1568 περίπου και 1583)2, η ανοδική πορεία της Στεμνίτσας συνεχίστηκε κατά τον 16ο αι., καταλαμβάνοντας από την έκτη μέχρι την όδγοη θέση σε πληθυσμό στο σύνολο των οικισμών του καζά Καρύταινας, συναγωνιζόμενη πάντοτε τη Δημητσάνα, δικαιολογώντας και την παρουσία της στον χάρτη του γεωγράφου aνιέζε Mπατίστα το 1554.

Ο οθωμανικός 17ος αιώνας είναι μάλλον ισχνός όσον αφορά τις δημογραφικές πληροφορίες, αφού δεν έχουν βρεθεί αξιόπιστες καταγραφές για την περίοδο αυτή. Το 1700 όμως, στα μέσα της σύντομης σχετικά βενετικής κατοχής της Πελοποννήσου, η Στεμνίτσα καταγράφηκε με 179 famiglie (οικογένειες) και 925 ψυχές, αποτελώντας τον πολυπληθέστερο οικισμό του territorio (επαρχίας) της Καρύταινας. Ωστόσο, μόλις 16 έτη αργότερα, στη διεξοδική καταγραφή των Οθωμανών με την ανακατάληψη της χερσονήσου, σημειώθηκε μια αισθητή πληθυσμιακή πτώση για την Στεμνίτσα (119 φορολογούμενοι και 10 χήρες, όλοι χριστιανοί).

Η γενική ευμάρεια της Στεμνίτσας κυρίως από τον 16ο αι. και εξής, μεταξύ άλλων τεκμηριώνεται από την ανέγερση και ανακαίνιση ναών και μονών, όπως και τις αφιερώσεις και δωρεές γαιών και χρημάτων σε αυτούς και τις μονές της άμεσής της περιφέρειας (Ζωοδόχος Πηγή, aγιος Δημήτριος, aγιος Ιωάννης Πρόδρομος), αλλά και σε αυτές της περιοχής, όπως των Αιμυαλών και του Φιλοσόφου, ακολουθώντας έτσι το γενικότερο φαινόμενο της αύξησης και άνθησης των μοναστηριών στον ευρύτερο βαλκανικό χώρο. Σχετικά με τη χωροταξική ανάπτυξη του οικισμού είναι αξιοσημείωτο ότι η Μονή της Ζωοδόχου Πηγής (ή Χρυσοπηγής, της οποίας η κτητορική επιγραφή έχει αποκατασταθεί και φέρει την αμφισβητούμενη χρονολογία 1430), ακόμη σήμερα βρίσκεται εκτός των άμεσου κατοικημένου χώρου της Στεμνίτσας. Η παρατήρηση αυτή συνηγορεί με την τοπική παράδοση, η οποία τοποθετεί τον πρώτο οικισμό (από τα βυζαντινά ακόμη χρόνια) στη νοτιοδυτική άκρη του σημερινού οικισμού, στην τοποθεσία «Δρακουνέρα» και γύρω από το «Κάστρο».

Οι κάτοικοι της Στεμνίτσας, μαζί με άλλους των χωριών της περιοχής σημείωσαν μια σημαντική «διασπορά», μια επαγγελματική κινητικότητα από τα μέσα οθωμανικά χρόνια ως τεχνίτες (βλέπε την προσωνυμία «μαστρο» στις αναφορές και αφιερώσεις σε ευαγή ιδρύματα) και έμποροι - είτε ως περιφερομένοι ή ως εγκατεστημένοι σε διάφορες πόλεις εντός και εκτός της οθωμανικής επικράτειας, συμμετέχοντας στο ευρύτερο φαινόμενο του «κατακτητή Bαλκάνιου εμπόρου». Hδη από την πρώτη οθωμανική περίοδο στην Πελοπόννησο (1461-1685) αναφέρονται Στεμνιτσιώτες στη Μόσχα και την Κωνσταντινούπολη, εμπορευόμενοι πλάι σε συντοπίτες τους Δημητσανίτες και Βυτινιώτες. Οι δε βενετικές εκθέσεις αναφέρονται στους Στεμνιτσιώτες ως κυρίως κτηνοτρόφους και ασχολούμενους με τη συλλογή νίτρου.

Σχετικά με τη δεύτερη επαγγελματική δραστηριότητα, οι Στεμνιτσιώτες προφανώς συνέχιζαν να μετέχουν στην από τις αρχές του 16ου αι. τεκμηριωμένη, νόμιμη και φορολογικά επιχορηγούμενη οικοτεχνία πυριτιδοποιίας στην περιοχή, που ήδη είχε από τότε έδρα παραγωγής τη Δημητσάνα. Σημειωτέον, όμως, ότι ενώ γύρω στο 1540 δύο Στεμνιτσιώτες είχαν εξασφαλίσει φορολογικές απαλλαγές για την καθαυτή παραγωγή της μπαρούτης, στην αμέσως επόμενη καταγραφή (στα 1568 περίπου) αναφέρεται μόνον ένας και έκτοτε κανείς. Κατά τα φαινόμενα οι μετέπειτα δραστηριότητές τους περιορίστηκαν, μαζί με κατοίκους άλλων γειτονικών οικισμών, στη συλλογή και εμπορία της πρώτης ύλης. Επιπλέον, η Στεμνίτσα αναφέρεται στις οθωμανικές καταγραφές πως παρήγε μετάξι, επιβεβαιώνοντας έτσι τόσο την προφορική παράδοση, όσο και τη συνοικία του οικισμού, «Μαγγάνια».

Σημαντικότερη όμως ήταν η επίδοση των Στεμνιτσιωτών στη μεταλλοτεχνία (αργυροχρυσοχοΐα, κατασκευή καμπάνων και επεξεργασία μπρούντζου), αλλά και ως οπλουργοί, όπως και στα λιγότερο ευγενή επαγγέλματα του γανωματή και του σιδερά. Η τοπική παράδοση αποδίδει τις απαρχές των επαγγελμάτων αυτών σε έξωθεν μετανάστευση και μάλιστα από την Hπειρο κατά τον 17ο αι. Επίσης το επώνυμο «γύφτος» μαρτυρείται στη Στεμνίτσα από τα τέλη του 17ου αι. Η δε οθωμανική απογραφή του 1716 παρέχει μια επιπλέον ένδειξη για την εξέλιξη αυτή, αφού στο τέλος του καταλόγου των φορολογουμένων αναγράφονται τρεις χριστιανοί με τα πατρώνυμά τους, οι οποίοι φέρουν την προσωνυμία kibti, δηλαδή «γύφτος». Ταυτότητα αρχικά «εθνοτική», επαγγελματική ή και τα δύο;

Η προκοπή της Στεμνίτσας συνεχίστηκε κατά τον 18ο και 19ο αι. παρά τις συνέπειες που ακολούθησαν στη δεκαετία μετά τα Ορλωφικά και τα χρόνια της Επανάστασης. Είχε έντονη συμμετοχή «στα κοινά» του καζά. Οι προεστοί της διεκδικούσαν μερίδιο στην κατανομή των φορολογικών υπενοικιάσεων και αρκετοί Στεμνιτσιώτες, τόσο στη Στεμνίτσα όσο και μεταξύ των εμπόρων και τεχνιτών συμπατριωτών τους στην Κωνσταντινούπολη δημιουργούργησαν έναν ισχυρό αντιπολιτευτικό πυρήνα κατά των Δεληγιανναίων. Ανέπτυξαν επίσης σημαντική δραστηριότητα στη Φιλική Εταιρεία, με επιφανέστερο γόνο τον έμπορο στην Κωνσταντινούπολη Αντώνιο Πελοπίδα.

Σχεδιαστική αναπαράσταση της μάχης του Σκουλενίου (17 Iουνίου 1821). Στην επική αυτή μάχη που έλαβε χώρα κατά την τελευταία φάση της Eπανάστασης στις Παραδουνάβιες Hγεμονίες, έπεσε νεκρός και ο Στεμνιτσιώτης Hλίας Mίγκλαρης, διοικητής του ολιγάριθμου ιππικού που πολέμησε (πηγή: Mουσείο Mπενάκη).

Ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης επέδειξε ιδιαίτερη αγάπη τόσο κατά την προεπαναστατική περίοδο (η Στεμνίτσα υπήρξε καταφύγιό του πριν από τον κατατρεγμό του 1805-6 και μάλιστα εκεί γεννήθηκε ο γιος του Γενναίος), όσο και κατά τη διάρκεια του Αγώνα. Η Στεμνίτσα είχε εντονότατη δράση κατά την Επανάσταση στο πεδίο των μαχών και στην επιμελητεία του στρατού. Στα τέλη Μαΐου 1821 η Στεμνίτσα διετέλεσε προσωρινά έδρα της Πρώτης Πελοποννησιακής Γερουσίας.

Το 1829, παρά τις απώλειες του πολέμου, η Στεμνίτσα ήταν ο δεύτερος πληθυσμιακά οικισμός μετά τα Λαγκάδια στον καζά της Καρύταινας με 423 οικογένειες -ή 1.956 ψυχές. Συνέχισε την ανοδική της πορεία μέχρι το τέλος του 19ου αι., οπότε άρχισε η αντίστροφη τροπή, ακολουθώντας κατά το μάλλον ή ήττον την κοινή μοίρα των παροπλισμένων διοικητικά και ξεπερασμένων επαγγελματικά και βιοποριστικά οικισμών, σημειώνοντας αυξανόμενο ρεύμα μετανάστευσης και μετατόπισης των δραστηριοτήτων των γόνων της σε πόλεις εντός και εκτός Ελλάδος. Επιπλέον, στο πλαίσιο των μέτρων «τοπωνυμοκάθαρσης» υπέστη και τη μετονομασία σε «Υψούντα», βάσει μιας μάλλον νεφελώδους αναφοράς του Παυσανία σε κάποια απροσδιόριστη πολίχνη της άμεσης περιοχής.

Η Στεμνίτσα αντλώντας από τις παραδόσεις, τα ήθη και έθιμα του παρελθόντος της σαν κεφαλοχώρι κατά την οθωμανική περίοδο και μετέπειτα ως έδρα του Δήμου Τρικολώνων, (ως φθίνοντος οικονομικά και γεωγραφικά χωριού και πρόσφατα πάλι ως έδρα δήμου), διατηρεί ζωντανά το μερίδιό της στην ιδεολογία του τοπικού πατριωτισμού και ίσως της ηγεμονιστικής περηφάνιας ως πρός τα άλλα γείτονα χωριά. Αυτά ίσως συνοψίζονται καλύτερα με την (απόκρυφη;) μαρτυρία σε φάκελο επιστολής ενός ξενιτεμένου τέκνου της, «από χωρίον Κωνσταντινούπολιν εις χώραν Στεμνίτζαν».

1. Για την τοπική παράδοση σχετικά με την εγκατοίκηση μουσουλμάνων και για την τελική τους εξαφάνιση από τον οικισμό, βλ. Γ.Α. Ανδριτσόπουλος, «Ιστορικαί Σημειώσεις Στεμνίτσης», Αθήνα, 1930.

2. Η καταγραφή του 1613 είναι περιορισμένης αξιοπιστίας, αφού αναπαραγάγει εν πολλοίς τα δεδομένα της προηγουμένης.