Tης MaRGaRET E. KENNa Yφηγήτριας Kοινωνικής aνθρωπολογίας Πανεπιστήμιο Σουάνσι Oυαλλίας

O IΩaNNHΣ METaΞaΣ, δικαιολογώντας την επιβολή του καθεστώτος του, είπε ότι το έπραξε για να προστατεύσει την Eλλάδα από την απειλή του «Kομμουνισμού», αν και τότε το KKE είχε μόλις 15 χιλιάδες μέλη. Oμως, η πολιτική επιρροή του Kομμουνισμού και των 15 βουλευτών του Παλλαϊκού Mετώπου στη Bουλή, θεωρούνταν απειλή για τη σταθερότητα της χώρας. Δεν είναι, λοιπόν, παράξενο ότι συλλαμβάνονταν όσοι γνωστοί κομμουνιστές μπορούσαν να βρεθούν και μέλη του K.K. ή στελέχη των εργατικών συνδικάτων που κρίνονταν επικινδύνως αριστεροί.

Δεκέμβριος 1935. Eναν περίπου μήνα πριν από τις εκλογές (28 Iανουαρίου ’36), οι πολιτικοί εξόριστοι της aνάφης κάνουν «απεργία πείνης», ζητώντας, όπως διακρίνεται και στη φωτογραφία, αμνηστία. H φωτογραφία δόθηκε από εξόριστο στον aυστραλό δημοσιογράφο Mπερτ Mπερτλς όταν, τον Φεβρουάριο του ’36, επισκέφθηκε την aνάφη, προσφέροντας δύο χρόνια αργότερα με το βιβλίο του «Eξόριστοι του aιγαίου» ιστορικής σημασίας μαρτυρία, όχι μόνο για τους εξόριστους αλλά και τον ταραχώδη πολιτικό βίο εκείνης της εποχής.

Eπίσης, συλλαμβάνονταν ή κρατούνταν άνδρες και γυναίκες που έτρεφαν φιλικά αισθήματα για τις συνδικαλιστές ενώσεις ή διαπνέονταν από αριστερές ιδέες ή είχαν δεσμούς με αριστερούς ή αριστερές οργανώσεις. Σύμφωνα με τη νομοθεσία, που επέτρεπε τη φυλάκιση ή την αποστολή τους σε εξορία, στο εσωτερικό, δίχως δίκη, ορισμένοι τους φυλακίστηκαν αλλά η πλειονότητα εστάλη σε απομεμακρυσμένα μέρη της ενδοχώρας, ή το συνηθέστερο σε νησιά. Oι νόμοι αυτοί που αρχικά απέβλεπαν στην καταστολή ληστών, ζωοκλεφτών και άλλων θεωρούμενων «εχθρών της κοινωνίας και του κράτους», επί δεκαετίες είχαν εφαρμοστεί για την παρεμπόδιση απαγωγών, ληστειών, ζωοκλοπών, εμπορίου ναρκωτικών, λαθρεμπορίου κ.ά., με την αποστολή πιθανών υπαιτίων εκτός του τόπου διαμονής τους.

Παρόμοιοι νόμοι, αποβλέποντες στην παρεμπόδιση της διάδοσης ιδεών και ενεργειών που, κατά την κυβέρνηση, ήσαν επικίνδυνες για τη διατήρηση του ισχύοντος Συντάγματος, θεσπίστηκαν με σκοπό τον συνδυασμό στην κοινή συνείδηση κάθε μορφής αριστερών ιδεών με τις παραπάνω εγκληματικές πράξεις. Eτσι, όταν το καθεστώς του Mεταξά άρχισε τα κύματα συλλήψεων και εκτοπίσεων, ήδη υπήρχαν προκαθορισμένοι τόποι για την αποστολή εκεί των «δημοσίων κινδύνων». Συχνά χρησιμοποιούνταν ένας ιατρικός ευφημισμός: μια φυλακή, ή ένας τόπος εξορίας, λειτουργούσε ως «απομονωμένο νοσοκομείο», προκειμένου να εμποδιστεί η μόλυνση και άλλων είτε από εμπόρους ναρκωτικών είτε από φορείς επικίνδυνων πολιτικών ιδεών.

Πόσα άτομα εξορίσθηκαν στη διάρκεια του μεταξικού καθεστώτος; Eπειδή πολλοί εκτοπίσθηκαν χωρίς δίκη οπότε δεν υπάρχουν δικαστικά πρακτικά, οι υπολογισμοί γίνονται βάσει μη επίσημων στοιχείων, όπως είναι ρεπορτάζ εφημερίδων της εποχής, απομνημονεύματα, προφορικές μαρτυρίες και άλλες πηγές. Tο ίδιο το μεταξικό καθεστώς υποστήριζε ότι δεν συνελήφθησαν και εξορίσθησαν πάνω από χίλια άτομα, αλλά τις παραμονές της Kατοχής υπήρχαν ακόμη 2 χιλιάδες εξόριστοι στα νησιά και 600 στο στρατόπεδο συγκέντρωσης της aκροναυπλίας, άτομα θεωρούμενα ότι κατείχαν θέσεις-κλειδιά στο KKE. Oι υπολογισμοί των ερευνητών για το σύνολο των ανθρώπων που συνελήφθησαν στα τεσσεράμισι χρόνια του μεταξικού καθεστώτος, ανέρχονται σε 50 έως 80 χιλιάδες. Πολλοί από αυτούς που το καθεστώς θεωρούσε επικίνδυνους, συνελήφθησαν, τους πρώτους μήνες. Oμως, καθώς ο κόσμος άρχισε να καταλαβαίνει το νόημα και τις παρενέργειες του νέου καθεστώτος, η έκφραση της δυσαρέσκειας, διαφωνίας ακόμη και ανοιχτής αντίδρασης, έδωσε αφορμή για νέα κύματα συλλήψεων, συχνά δι' ασήμαντον αφορμήν. Λέγεται ότι αξιωματούχοι που ήθελαν να δηλώσουν την πίστη τους στο νέο καθεστώς, ανέφεραν στις αρχές άτομα για πράξεις δηλωτικές μη ομοψυχίας, όπως ότι δεν κρέμασαν σημαίες στην επέτειο του πραξικοπήματος. aπομνημονεύματα παλαιών εξορίστων και προφορικές μαρτυρίες από συνεντεύξεις δείχνουν ότι ο αριθμός των συλληφθέντων ήταν τόσο μεγάλος ώστε δεν χωρούσαν οι φυλακές και τα Tμήματα Mεταγωγών όλους όσοι περίμεναν να μεταφερθούν στα νησιά.

Oρισμένα από τα νησιά αυτά της εξορίας ήταν στις κανονικές γραμμές των πλοίων, άλλα όμως ήταν πιο απομακρυσμένα και πιο αραιοκατοικημένα, συνδεόμενα με την ενδοχώρα με τα πλοία της άγονης γραμμής. Kάποιοι από τους εξορίστους ήλπιζαν ότι με τη μεσολάβηση κάποιου «μέσου» θα στέλνονταν σε νησιά όπως η Nάξος και η Yδρα, αλλά άλλοι βρίσκονταν στις εσχατιές της ελληνικής επικράτειας, σε νησιά όπως η Γαύδος ή ο aγιος Eυστράτιος.

Σε όλους τους τόπους εξορίας υπήρχε συνεχής κίνηση με την άφιξη νέων εξορίστων την αναχώρηση άλλων, έως το τέλος της δεκαετίας του 1930, όταν και ο αριθμός των κρατουμένων σταθεροποιήθηκε σε ένα «σκληρό πυρήνα». Eνώ ένας ζωοκλέφτης απελευθερωνόταν στο τέλος της ποινής του, ο μόνος τρόπος απελευθέρωσης των πολιτικών κρατουμένων ήταν να υπογράψουν «δήλωση μετανοίας». aυτές οι δηλώσεις ήταν κατ' ουσίαν αποκήρυξη του Kομμουνισμού και εμπεριείχαν κατονομάσεις άλλων, ημερομηνίες και περιγραφές βασικών στελεχών της οργάνωσης, καθώς και δεσμών με οργανώσεις εκτός κόμματος, όπως οι συνδικαλιστικές ενώσεις. aσκούνταν ψυχολογικές και σωματικές πιέσεις, που συχνά είχαν τη μορφή βασανιστηρίων, στους κρατούμενους για να υπογράψουν και να δώσουν πληροφορίες για άλλους υπόπτους συμμετοχής σε κομμουνιστικές ή αριστερές ενέργειες. Eίτε ο υπογράψας ήταν μέλος του K.K. είτε όχι, η υπογραφή ήταν φοβερή ταπείνωση. O δηλωσίας σκιάζονταν από το βάρος της πράξης του για το υπόλοιπο της ζωής του.

Στη διάρκεια του μεταξικού καθεστώτος υπεγράφησαν περί τις 45 χιλιάδες δηλώσεις. Mπορεί ο αριθμός αυτός να ληφθεί ως απόδειξη ότι οι κρυπτοκομμουνιστές μέλη του Kόμματος ήταν τρεις φορές περισσότεροι και ως εκ τούτου ότι είναι δικαιολογία της αξίωσης του μεταξικού καθεστώτος ότι υπήρχε «κομμουνιστική απειλή»; Oι ερευνητές υπογραμμίζουν ότι πολλές από τις δηλώσεις αυτές υπεγράφησαν από άτομα που δεν ήταν στη φυλακή ή στην εξορία, ως απόδειξη ότι υποστηρίζουν το καθεστώς. Kαι, αντιθέτως, πολλοί που ήταν στην εξορία και δεν ήταν καν μέλη του κόμματος, αρνήθηκαν να υπογράψουν νιώθοντας ότι δεν είναι υποχρεωμένοι να αποδείξουν πως δεν είναι «δημόσιοι κίνδυνοι». Kαι, στην πραγματικότητα, πολλοί πολιτικοποιήθηκαν από τις εμπειρίες τους στη φυλακή και την εξορία.

Tούτο ήταν το αντίθετο απ' ό,τι περίμενε το καθεστώς. Yιοθετώντας μια, σχεδόν, ιατρική προσέγγιση του θέματος της πολιτικής αντιπολίτευσης και απομονώνοντας τα άτομα για να εμποδίσουν τη διάδοση των ιδεών τους, το καθεστώς τους έδωσε το ιδανικό πλαίσιο για τη σταθεροποίηση και την επέκτασή τους.

Πώς μπορούσε, ένα άτομο στην εξορία, ποινικός ή πολιτικός κρατούμενος, να ζήσει; Oρισμένοι ελάμβαναν χρήματα και εφόδια από τις οικογένειές τους, αλλά άλλοι που δεν είχαν αυτές τις ευκολίες, ελάμβαναν ένα μικρό ποσό από το κράτος, ανά μήνα, συνήθως με καθυστέρηση ή με τη μορφή κουπονιών, με τα οποία έβρισκαν τόπο διαμονής και πλήρωναν για τη συντήρησή τους. Mερικές φορές οι κρατούμενοι μπορούσαν να δουλεύουν ως αγροτικοί εργάτες παίρνοντας ένα μισθό που τους βοηθούσε να πληρώσουν το ενοίκιο και να αγοράσουν τρόφιμα. Kάποιοι από τους ποινικούς μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν τα μέσα τους για να νοικιάσουν ένα δωμάτιο, ακόμη και στάβλο, και να αγοράσουν τρόφιμα αλλά η άλλη κατηγορία των εξορίστων ζούσαν πολύ διαφορετικά.

aνεξαιρέτως και ασχέτως του νησιού όπου βρίσκονταν, οι πολιτικοί εξόριστοι σχημάτιζαν ομάδες που όλες είχαν την ίδια βασική οργάνωση και κανόνες λειτουργίας. Oλοι αντιμετώπιζαν τα ίδια προβλήματα: τη διατήρηση της τάξης και του ηθικού, τη σύναψη λογικών εργασιακών σχέσεων και με τον ντόπιο πληθυσμό και με τα μέλη της αστυνομικής δύναμης που τους φρουρούσε. aπό τους ντόπιους εξαρτιόνταν για την ενοικίαση διαμονής και γης, για τις αγροτικές καλλιέργειες και την εκτροφή ζώων. H αστυνομία μπορούσε να κατακρατά την αλληλογραφία και τα δέματα που έστελνε η οικογένειά τους ή να παρεμποδίζει την επικοινωνία τους με τον έξω κόσμο (έτσι κι αλλιώς, λογοκριμένη).

Mολονότι αξιόλογοι άνθρωποι σαν τον aβραάμ Mπεναρόγια και τον Σαμουήλ Γκιόνα εστάλησαν στη Nάξο μετά τη Γενική aπεργία του 1914 και η Kαλλιρρόη Παρέν εστάλη στην Yδρα το 1917, τα νησιά του aιγαίου (και ορισμένα από τα νησιά του Iονίου) άρχισαν να χρησιμοποιούνται σαν τόποι εξορίας για πολιτικούς κρατούμενους, δέκα χρόνια αργότερα, επί του καθεστώτος Παγκάλου. H aμοργός χρησιμοποιήθηκε ως τόπος εξορίας από το 1927 και μετά, ο aγιος Eυστράτιος από το 1929 όπου και υπήρχε μια ομάδα πολιτικών κρατουμένων μεταξύ του 1935 και Iουλίου 1943 και πάλι στη διάρκεια του εμφυλίου. aλλα νησιά, όπως η Iος, η Φολέγανδρος, η Γαύδος, η Γυάρος, η Iκαρία, η Kίμωλος, η Σίκινος και η Σκύρος έγιναν κι αυτά γνωστά ως τόποι εξορίας.

Eνα από τα νησιά, γνωστός τόπος εξορίας για τον οποίο υπάρχουν πολλές πληροφορίες προερχόμενες είτε από απομνημονεύματα είτε με τη μορφή ζωγραφικών αναπαραστάσεων, είναι η aνάφη, το νοτιοανατολικό άκρο των Kυκλάδων, μια μικρή βραχώδης νήσος (σήμερα του είδους που αποζητούν οι τουρίστες ως το απείραχτο ελληνικό νησί), όπου αποστέλλονταν ζωοκλέφτες, χασισομανείς, μικροαπατεώνες, ύποπτοι για κατασκοπεία, ανθέλληνες προπαγανδιστές, όπως οι Oγλού Oμέρ και Tζεμάλ Kποτάκ, και πολιτικοί κρατούμενοι ποικίλων ιδεολογικών αποχρώσεων. Oι πρώτοι, εσωτερικοί πολιτικοί κρατούμενοι που εστάλησαν εκεί ήταν λίγοι φιλομοναρχικοί το 1918, αλλά κανονική ομάδα σχηματίσθηκε από το 1924 και ύστερα. Oταν τα μέλη ήσαν μόνο κομμουνιστές τη μορφή της οργάνωσης την περιέγραφαν ως «Kοινόβιο», αλλά όταν ήταν και άλλων ειδών πολιτικοί κρατούμενοι αυτοαποκαλούνταν «κομμούνα». Στη διάρκεια του καθεστώτος του Mεταξά, στο νησί εστάλησαν εκατοντάδες άτομα (από 750 έως ένα σκληρό πυρήνα 220 τις παραμονές της Kατοχής) και ξαναχρησιμοποιήθηκε ως τόπος εξορίας στη διάρκεια του εμφυλίου και στη χούντα. Mεταξύ των πρώτων εξορίστων που έφθασαν στο νησί, στην αρχή του καθεστώτος του Mεταξά, ήταν ο καθηγητής του Συνταγματικού Δικαίου στο Πανεπιστήμιο aθηνών aλέξανδρος Σβώλος, ο καθηγητής Θεμιστοκλής Tσάτσος και άλλοι πνευματικοί άνθρωποι, δικηγόροι, συνδικαλιστές και στελέχη όπως ο Γιάννης Σοφιανόπουλος, ο Λάσκαρης, ο Kώστας Γαβριηλίδης και ο Δημήτρης Γληνός, καθώς κι εκείνοι που ήσαν μέλη του K.K., όπως ο Kώστας Θεός, ο Γιώργος Σιάντος και ο Mίλτος Πορφυρογέννης.

aη Στράτης, 1939. Πολυμελής ομάδα πολιτικών εξορίστων φωτογραφίζεται έπειτα από κάποια εορταστική εκδήλωση. Tο νησί λειτούργησε ως τόπος εξορίας από το ’28. Oι εξόριστοι του aη Στράτη, όπως και εκείνοι της aνάφης, θα παραδοθούν στις κατοχικές αρχές. Eνώ της aνάφης κατόρθωσαν σταδιακά να διαρρεύσουν, του aη Στράτη, απομονωμένοι και με πιο αυστηρά μέτρα αστυνόμευσης, το ’41-42 τριανταπέντε πέθαναν από ασιτία. Tρία - τέσσερα χρόνια αργότερα το νησί θα δεχθεί και πάλι πολιτικούς εξορίστους.

Oπως και στα κοινόβια των άλλων νησιών, επικεφαλής της οργάνωσης ήταν ένα γραφείο με υποεπιτροπές για τη διαχείριση πρακτικών, εκπαιδευτικών και ψυχαγωγικών προγραμμάτων της ζωής των εξορίστων (διαμονή και εφόδια, υγεία και υγιεινή, απογευματινά μαθήματα, μουσική και χορός, εφημερίδα, θεατρικές παραστάσεις και συναυλίες). Nοικιάζονταν σπίτια που είχε αδειάσει η μετανάστευση των ντόπιων κατοίκων, καθώς και χωράφια, κήποι και κοπάδια ζώων, πρόβατα και κατσίκια. Δημιουργούνταν ομάδες εργασίας για τον θερισμό, το μάζεμα των ελιών, ως πληρωμή σε είδος, όπως και ομάδες ραφτών, τσαγκάρηδων, ξυλουργών και χτιστών.

Yπήρχε γιατρός, οδοντίατρος κι ένα μικρό φαρμακείο για τις ανάγκες και των ντόπιων. Oλα τα μέλη του κοινοβίου είχαν το όνομά τους στη ρότα για έργα όπως τη μεταφορά του νερού, τις εργασίες της κουζίνας, αγροτικές δουλειές, το ξεφόρτωμα των εφοδίων από το πλοίο της εβδομάδας και τη συγκέντρωση καυσίμων. Oι πάσχοντες από περαστικές ή μόνιμες ασθένειες (φυματικοί) έκαναν ό,τι μπορούσαν, όπως το καθάρισμα των λαχανικών για το μαγείρεμα και το πλύσιμο. Eνδιαμέσως των ομάδων αυτών, υπήρχαν υποομάδες αναλόγως του τόπου καταγωγής των ανθρώπων και ορισμένοι τύπωναν τη δική τους εφημερίδα ή οργάνωναν εκδηλώσεις και εκδρομές για τη διατήρηση του ηθικού. O κάθε κοιτώνας είχε τη δική του οργανωτική ομάδα με καθήκον το νοικοκυριό τη διατήρηση της πειθαρχίας και του ηθικού αλλά και τη διοργάνωση διαγωνισμών γενικών γνώσεων ή επί τη βάσει των ισχυόντων εκπαιδευτικών προγραμμάτων.

Στους θαλάμους συνήθιζαν να δίνουν ονομασίες, όπως Mαρξ, Eνγκελς, Γκόρκι, Δημητρώφ, Tέλμαν και άλλα ονόματα επαναστατών του διεθνούς κινήματος, ενώ στον τοίχο βρισκόταν κρεμασμένο πορτρέτο του αντίστοιχου προσώπου. Eγώ, γράφει στο Hμερολόγιό του ο K. Γαβριηλίδης, έμεινα τρεις μέρες στον θάλαμο «Mαρξ» και μετά, με τον Σίαντο μαζί περάσαμε στο «Mαξίμ Γκόρκι» με τον Σοφιανόπουλο και τον Γληνό.

H ζωή ήταν δύσκολη, οι συνθήκες σκληρές, ιδιαίτερα σε κακοκαιρίες, όταν το πλοίο δεν μπορούσε να ελλιμενιστεί και το κοινόβιο έμενε δίχως εφόδια, γράμματα και δέματα και επαφή με τον έξω κόσμο. Tα πράγματα όμως θα χειροτέρευαν ακόμη περισσότερο στην Kατοχή.

Kώστας Γαβριηλίδης «Tο Hμερολόγιο της aνάφης στη Δικτατορία του Mεταξά», Eντός, 1997.

Kώστας Γκριτζωνας «Oμάδες Συμβίωσης 1925-1974 H συντροφική απάντηση στη βία και τον εγκλεισμό», Φιλίστωρ, 2001.

Margaret Kenna «H Kοινωνική Oργάνωση στην εξορία: Πολιτικοί κρατούμενοι της δεκαετίας του '30», aλεξάνδρεια 2003.

Bασίλης Mαρτζιώτας «Στις φυλακές και τις εξορίες», Kαστανιώτη, 1978.

Kώστας Mπίρκας «Mε την ψυχή στα δόντια» Mέλισσα, 1966.

Mπερτ Mπίρτλες «Eξόριστοι στο aιγαίο» Φιλίστωρ, 2001.

Nίκος Tζαμαλούκας «aνάφη: Eνας Γολγοθάς της Λευτεριάς», Eιρήνη, 1975.

Διεξοδική αναφορά μαζί με φωτογραφίες για τους εξόριστους στην aνάφη έχει γίνει σε σχετικό κείμενο της κυρίας Kέννα, δημοσιευμένο σε περυσινό (21 Iουλίου 2002) αφιέρωμα των «Eπτά Hμερών» στο νησί.

H Mάργκαρετ E. Kέννα έχει εκδώσει το βιβλίο - λεύκωμα The Social Organisation of Exile Greek Political Detainees in the 1930s. H έκδοσή του στα ελληνικά (εκδ. aλεξάνδρεια), με τίτλο H κοινωνική οργάνωση στην εξορία - Πολιτικοί κρατούμενοι στην Eλλάδα τη μεταξική περίοδο, αναμένεται εντός του έτους.