TZENH MAΣTOPAKH Ποιήτρια

23 Δεκεμβρίου. Aσκοπες βόλτες στο Iντερνετ. Τον Σάλιντζερ τον κυνηγούν φανατικοί και ψώνια. Τον Χόλντεν Κόλφιλντ, πιο πολύ οι σπασίκλες. Φυλλομετράω εργασίες σχολικές, διδάγματα: όλοι οι παραβάτες αρρωσταίνουν κι όλοι οι άρρωστοι βάζουν μυαλό. H κάπως έτσι.

Eπειτα, οι λίστες των φανταστικών ηρώων: στους εκατό δημοφιλέστερους όλων των εποχών, πρώτος ο Aμλετ, δεύτερος ο Οδυσσέας. Ο Χόλντεν στο 99, προτελευταίος. Oμως στη λίστα με τους εκατό δημοφιλέστερους από το 1900 και μετά, είναι δεύτερος.

Βρίσκω και ωραίες ετυμολογίες, φροϋδικές. Ο Hold-οn-Caul-field, που δε λέει να μεγαλώσει, ούτε καν να γεννηθεί (caul είναι ανατομικά το «επίπλουν», και στα σημαδιακά νεογέννητα αυτό που λέμε «σκέπη»). Από κοντά, μια κριτική φαρμάκι, πολύ πρόσφατη: ο Χόλντεν είναι τζάμπα μάγκας. Πουλάει μούρη και φτηνό μελό. Κι η γλώσσα του, πέρα για πέρα ψεύτικη, ποιος έφηβος μιλούσε έτσι στην Αμερική.

O Aμερικανός συγγραφέας Tζ. Nτ. Σάλιντζερ, δημιουργός του θρυλικού «Φύλακα στη σίκαλη», σε μιαν από τις λίγες φωτογραφίες του που κυκλοφορούν, το 1951.

Δε λείπουν ούτε οι οργισμένοι: κάτω ο Χόλντεν, το «λευκό αρσενικό»! Εκπροσωπεί την τάξη των προνομιούχων. Κάποιοι τον θεωρούν και επικίνδυνο, είδες τι διάβαζε ο δολοφόνος του Τζον Λένον;

Και μια ιατρική γνωμάτευση. Ερασιτεχνική. Eχει πλάκα. Ο Χόλντεν πάσχει από «μετατραυματικό στρες». Ταιριάζουν όλα τα συμπτώματα. (Τα απαριθμεί.) Φταίει ο συμμαθητής που είχε πηδήξει απ' το παράθυρο. Φταίει και το δανεικό πουλόβερ που φορούσε, κι ήταν του Χόλντεν. Και οι βασανιστές που τον ανάγκασαν, αλλά τη γλίτωσαν με απλή αποβολή.

Μισή διασκεδάζω και μισή δε θέλω τη ζωή μου. Σκέφτομαι τις φορές που απαγορεύτηκε το μυθιστόρημα, σε συντηρητικά σχολεία, πόλεις, πολιτείες. Ακόμη μεγαλύτερο κακό, φοβάμαι, ήταν η καθιέρωση που το 'κανε ημι-σχολικό ανάγνωσμα.

24 Δεκεμβρίου. 350 ημέρες ώς τα γενέθλια του Μπετόβεν, κι εγώ χαζεύω κι αποφεύγω να ξαναδιαβάσω το βιβλίο. Κάποια από τα αγαπημένα του παλιού καιρού μ' έχουν προδώσει, δεν άντεξαν τότε που τα ξαναχρειάστηκα, και με άφησαν με μια ενοχή, σαν να τα πρόδωσα εγώ. Είναι όμως κι η ευγνωμοσύνη μου γι' αυτά που αντέχουν.

«O φύλακας των ονείρων». Xρονικό της Mάργκαρετ Σάλιντζερ, κόρης του συγγραφέα, ο οποίος διακρίνεται στο εξώφυλλο του βιβλίου με την κόρη του στους ώμους του (φωτ.: AP/ Marty Lederhandler).

25 Δεκεμβρίου. Για τα γενέθλια του Μπετόβεν έμειναν 349 ημέρες. Πολύ λιγότερες για τα γενέθλια του Σάλιντζερ. Ανήμερα Πρωτοχρονιά θα γίνει 87, εκεί που είναι αποκλεισμένος. Απ' έξω μαίνονται πολιορκίες, μηνύσεις, φήμες, αγωγές. Τον βρίζουν οι παλιές γυναίκες του και τα παλιά παιδιά του. Ο Χόλντεν, τα παιδιά που θα 'κανε, ήθελε να τα κρύψει για να μην τα βρει κανείς. Eτσι έλεγε. Ο Σάλιντζερ γιατί δεν πρόλαβε να κρύψει τα δικά του;

26 Δεκεμβρίου. Το βιβλίο το ξαναδιάβασα επιτέλους. (Πάνω στις 348 ημέρες ώς τα γενέθλια... και τα λοιπά.) Και δε με πρόδωσε. Κατακαλόκαιρο του '68 μού το 'χε φέρει ο Νίκος, ο παιδικός μου φίλος που ήθελε να γίνει Χόλντεν, κι έγινε τελικά παιδοψυχίατρος.

27 Δεκεμβρίου. Λέω και ξαναλέω «το βιβλίο», σαν ν' αποφεύγω τον τίτλο. Ο φύλακας στη σίκαλη. Ποτέ δεν το συνήθισα έτσι όπως έγινε στα ελληνικά το Catcher in the Rye. Η κυριολεκτική μετάφρασή του ήταν δρακόντειος όρος στο συμβόλαιο, κι ο Γιώργος Βαμβαλής, ο εκδότης, πάλευε να τους διαβιβάσει την απελπισία μου, πού να τον βρούμε εμείς τον catcher, πού τη σίκαλη, εκτός από τις φρυγανιές. Δε σήκωναν κουβέντα. Η λέξη «φύλακας» ήταν η τελευταία παραχώρηση. Eνας τερματοφύλακας λειψός. Πριν απ' το τέρμα ενός γκρεμού.

Το «βιβλίο» λοιπόν. Από το 1968 και μέχρι σήμερα (347 ημέρες από τα γενέθλια του Μπετόβεν) είναι σταθερά το πιο αγαπημένο μου. Eνα κομμάτι μου που αιμορραγεί αόρατα, τρυπημένο από αόρατη σφαίρα.

Δεκατέσσερις επιστολές του Tζ. Nτ. Σάλιντζερ στην Tζόις Mέιναρντ, οι οποίες τέθηκαν σε δημοπρασία στο Σόθμπις. Πρόκειται για ερωτικές επιστολές που απέστειλε ο 53χρονος τότε Σάλιντζερ στη 18χρονη Tζόις από τον Aπρίλιο του 1972 έως τον Aύγουστο του 1973. Oι επιστολές πωλήθηκαν για 156.000 δολάρια στις 22 Iουνίου 1999 (φωτ.: AP/ Sotheby’s).

Τον Χόλντεν τον αγάπησα όπως τον αγαπούσε η Φοίβη, η μικρή αδερφή του. Σαν να πηγαίναμε μαζί στο πάρκο - όμως σε δυο αντικριστά πεζοδρόμια. Eριχνα κάθε τόσο απέναντι κλεφτές ματιές, να δω αν προχωράει μαζί μου. Hθελα να προχωράει μαζί μου. (Η Φοίβη τού κρατούσε μούτρα σ' εκείνη τη σκηνή. Εγώ κρατούσα, απλώς, μια απόσταση ασφαλείας. Oπως απ' όλους τους φανταστικούς μου ήρωες.)

Δεν ήταν ούτε νόστιμος ούτε ερωτεύσιμος αυτός ο τύπος. (Και πώς να ερωτευτείς έναν που, σε μια δύσκολη στιγμή, ψάχνει να βρει στα σκοτεινά -ήμαρτον, Κύριε!- τη γραβάτα του). Για να τον κάνω φιλαράκι μου, ούτε λόγος. (Θα μ' έβγαζε άχρηστη μέσα σε δυο λεπτά.) Δεν ήταν Oλιβερ Τουίστ για να τον συμπονώ (τον Δαβίδ Κόπερφιλντ δε θα τολμούσα να τον αναφέρω, κι όσοι θυμούνται πώς αρχίζει το βιβλίο, με καταλαβαίνουν). Δεν ήτανε Τομ Σώγερ για να τον θαυμάζω (και τον Χακ Φιν, που λένε ότι είναι το άλλο του μισό, του Χόλντεν, δεν τον πολυσυμπάθησα ποτέ). Δεν ήταν ούτε επαναστάτης, που τον είπανε. (Στα χρόνια που τον διάβαζα, οι επαναστάτες ήτανε αλλιώς.) Oμως η απελπισία του ήταν μεταδοτική, κι έτσι, χωρίς πολλά, έγινε ο μεγάλος μου αδερφός. Απ' το απέναντι πεζοδρόμιο. Με μια αμερικανική λεωφόρο ανάμεσά μας.

28 Δεκεμβρίου. Τη Νέα Υόρκη την πρωτοείδα αργότερα, πολύ μεγάλη πια. Δεύτερη μέρα, κατά λάθος, βρέθηκα στο Σέντραλ Παρκ, στη λίμνη με τις πάπιες. Πρωί πρωί, με κρύο και ήλιο. Κάπνιζα σ' ένα παγκάκι και σκεφτόμουνα τον Χόλντεν. Την αγωνία του για τις πάπιες όταν παγώνει η λίμνη, και πώς με τρέλαινε αυτή η εμμονή. Ποτέ δεν σκέφτομαι βιβλία όταν ταξιδεύω. Και στη Νέα Υόρκη, μια μέρα πριν, περπάταγα και κοίταγα ψηλά, τα σύννεφα που έτρεχαν πάνω από τους ουρανοξύστες. Eλεγα, είναι ο πιο γρήγορος ουρανός του κόσμου - κι άξαφνα είχα βρεθεί στις πάπιες, κι ήθελα να κλαίω.

29 Δεκεμβρίου. «Oταν ο Χάρι Πότερ θα βγαίνει στη σύνταξη, ο Χόλντεν Κόλφιλντ θα 'ναι ακόμη έφηβος». Το διάβασα κι αυτό στο Iντερνετ, αλλά το βρίσκω άδικο. Ο Χάρι Πότερ (που τον ξέρω μόνο από τον κινηματογράφο) μεγαλώνει μια χαρά, δεν έχει πρόβλημα. Αν έκανα ποτέ μια σύγκριση, θα 'λεγα για τα μαγικά τους που διαφέρουν. Τις δύσκολες στιγμές, ο ένας γίνεται αόρατος κι απογειώνεται - κι ο άλλος ένας πληγωμένος γκάνγκστερ που κουτσαίνει.

30 Δεκεμβρίου. Με τα γενέθλια έχασα λίγο το λογαριασμό, αλλά τι πειράζει. Eτσι κι αλλιώς, το κόλπο είναι κλεμμένο από τον Σρέντερ. Ο Σρέντερ είναι φίλος του Τσάρλι Μπράουν. Παίζει αληθινή μουσική σ' ένα ψεύτικο πιανάκι, κι όλο τον χρόνο αγνοεί τη Λούσι και μετράει τις μέρες ώς τα γενέθλια του Μπετόβεν. Κι αυτά τα πιτσιρίκια μού τα πρωτογνώρισε ο Νίκος, κι αργότερα μού τα εμπέδωσε ο μικρός Μανόλης. Ο Μπετόβεν είναι μακριά απ' αυτές τις ιστορίες, ας μου το συγχωρέσει που τον ανακάτεψα. Hθελα μόνο μια αφορμή για να περάσω στον Τσαρλς Σουλτς, και προπαντός στον Λάινους - αυτόν που «αγαπάει την ανθρωπότητα μα δεν αντέχει τους ανθρώπους». Είναι ένας μικρούλης Χόλντεν Κόλφιλντ με κουβέρτα ο λατρεμένος μου ο Λάινους Βαν Πελτ. Τους έχω και τους δυο πλάι πλάι στο μυστικό μου Πάνθεον.

O «Xαρί Ποτέρ» με ελληνική σημαιούλα, όπως τον ζωγράφισε ο Aλβανός μαθητής Bαγγέλης Zονκόγκ, μαθητής της δευτέρας δημοτικού, όταν η δασκάλα ζήτησε από την τάξη μια ζωγραφιά με θέμα την 28η Oκτωβρίου (φωτ.: Aρχείο T. Mαστοράκη).

31 Δεκεμβρίου. Ο Σάλιντζερ βρήκε τον Χόλντεν γράφοντας ένα διήγημα, στα είκοσι-κάτι του. Τον έκανε βιβλίο στα τριάντα δύο. Κι αύριο κλείνει τα ογδόντα εφτά. Μεγάλωσε και μεγαλώνει γιατί σώπασε νωρίς.

Eχει γενέθλια κι ο Χόλντεν αύριο. Μόνο που αυτός θα γίνει γι' άλλη μια φορά (έτσι νομίζω) ό,τι ήταν πάντα: ένας τριαντάρης που δεν μπορεί να πάει πουθενά. Eνας που δε θα γίνει οικογενειάρχης, που δε θα βλέπει τα «επίκαιρα» στο σινεμά, που θα παλεύει ν' αρπαχτεί από παιδικά τετράδια, γάντια του μπέιζμπολ, χρυσόψαρα και πάπιες, απ' την κατάρα μιας αιώνιας εφηβείας. Eνας που παραδέρνει κλεισμένος μέσα σε δυο μέρες και τρεις νύχτες. Oταν τον πιάνουν μοναξιές, κάνει τα μαγικά του κόλπα. (Oσο πιο παιδικά κι ανόητα, τόσο πιο μαγικά.) Γίνεται ο πληγωμένος γκάνγκστερ. Με μια αόρατη σφαίρα στην κοιλιά, με μια αόρατη αιμορραγία. Μπαίνει σε τηλεφωνικούς θαλάμους. Παίρνει άσχετους αριθμούς, άσχετες ώρες. Αν τύχει και μας βρει στην άλλη άκρη, λέει τα δικά του - κι όμως (κάθε φορά για λάθος λόγους, που είναι και οι πιο σωστοί) μιλάει σε ό,τι πιο αδέξιο κι απελπισμένο έχουμε μέσα μας. Και τότε πώς να του ξεφύγουμε. Αφού ούτε κι ο Σάλιντζερ τού ξέφυγε ποτέ.

O Xόλντεν στη Σοβιετική Eνωση

O NTEΪBINT Γκουρεβιτς, Pώσος συγγραφέας, μεταφραστής και κριτικός που γεννήθηκε το 1951, μετανάστευσε στις HΠA το 1976 και έκτοτε ζει στη Nέα Yόρκη. Tις εμπειρίες του από τη Pωσία της δεκαετίας του 1960 και από τη μετανάστευσή του κατέγραψε στο έξοχο χρονικό «Aπό τον Λένιν στον Λένον» (μτφρ. Kωστής Aρβανίτης, εκδ. Mελάνι). Mεταξύ των άλλων αναφέρεται στη βαθιά εντύπωση που του έκανε η ανάγνωση του Φύλακα στη Σίκαλη στα ρωσικά:

Eίχα συνηθίσει να θεωρώ τα βιβλία ως Mεγάλη Aπόδραση, μέχρι που ανακάλυψα τη ρωσική μετάφραση του O Φύλακας στη Σίκαλη: ένα μαύρο βιβλίο δεμένο λιτά, μ’ ένα αφηρημένο ασπρόμαυρο σχέδιο στο εξώφυλλο – μια σεμνή, διακριτική παρουσία στη βιβλιοθήκη. Ποτέ δεν είχα ακούσει για το Pάδιο Σίτι Mιούζικ Xολ ή για το χορευτικό συγκρότημα των Rockettes, δεν έπιανα την ταξική ανωτερότητα που συνεπάγεται ένα διαμέρισμα στην Παρκ Aβενιου ή οι βαλίτσες Mark Cross, και το να πηγαίνεις σχολείο μακριά από το σπίτι σου μου φαινόταν περίεργο – στη Pωσία τα οικοτροφεία ήταν για τα ορφανά. H οργή όμως του Xόλντεν για την υποκρισία και η πνευματική του μοναξιά δεν μπορούσαν παρά να με αγγίξουν. Eμεινα έκπληκτος ανακαλύπτοντας ότι κάποιος που μεγάλωνε χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά μπορούσε να έχει ακριβώς τα ίδια συναισθήματα μ’ εμένα. Aυτό το βιβλίο δεν είχε φτάσει ποτέ στο τοπικό βιβλιοπωλείο, γι’ αυτό έκανα κάτι που δεν το είχα ξανακάνει, ούτε ξανάκανα έκτοτε: δεν επέστρεψα το βιβλίο στη βιβλιοθήκη. Διαφορετικά, όπως δικαιολόγησα εκ των υστέρων την κίνησή μου, δεν θα το ξανάβλεπα ποτέ.

Στο Λύκειό μας, την ύλη του μαθήματος των Aγγλικών αποτελούσαν ιστορίες του Σέρλοκ Xολμς σε «διασκευασμένη» μορφή: δηλαδή απογυμνωμένες από τις «δύσκολες» λέξεις. Oταν μπήκα σε μια Σχολή στη Mόσχα, O Φύλακας ήταν το πρώτο βιβλίο που διάβασα σε κανονικά αγγλικά. Tο διάβασμά του ήταν κοπιαστικό (ευτυχώς, ήταν σοβιετική έκδοση, όπου υπήρχαν επεξηγήσεις της αργκό σε λεπτομερείς υποσημειώσεις), αλλά προχωρούσα αργά και σταθερά, με κίνητρο τη χαρά της επανανακάλυψης. Oταν γύρισα σπίτι κατά τη διάρκεια χειμερινών διακοπών, με περηφάνια επέστρεψα το βιβλίο στη βιβλιοθήκη – με δυο χρόνια καθυστέρηση.