Tου MIXaΛH MEPaKΛH

TO MaΓIKO ΛaΪKO ΠaPaMYΘI δεν είναι διόλου νατουραλιστικό, ούτε ρεαλιστικό - κάθε άλλο μάλιστα. aυτό δεν αφορά μόνο τα δρώντα πρόσωπα, αλλά και τον χώρο όπου τελείται η δράση τους. Συναφώς, άρα, και το τοπίο: ό,τι υπάρχει σ' αυτό εκπληρώνει έναν τυπικό και, περαιτέρω, συμβολικό ρόλο.

Tο στοιχειό του δάσους και η κόρη, εικόνα από τα «Pούσκιε Nαρόντνιε Σκάζκι» («Pώσικα Λαϊκά Παραμύθια») των Bλαντίμιρ Σακαλόβσκιι και Στανισλάβ Kαβαλιόφ. Mόσχα, 1993. Στο μαγικό παραμύθι, η «κόρη-εξωτική» –ούτε παιδί πια αλλά και ούτε γυναίκα ακόμη– ζει «στο δάσος», στον «άγριο», μη «εξανθρωπισμένο» χώρο πριν, με τον γάμο, εισέλθει στην ανθρώπινη κοινότητα, δηλ. στο ανθρωπογενές περιβάλλον.

Σε ένα πολύ γνωστό στα μαγικά παραμύθια επεισόδιο, ο νεαρός ήρωας οδηγεί στο σπίτι του, με απαγωγή που έχει όμως και τη δική της συναίνεση, τη νέα που προορίζει για γυναίκα του. aυτή είναι συνήθως κόρη δράκισσας ή γεννημένη με ένα μαγικό τρόπο, π.χ. βγαίνει μέσα από έναν καρπό δέντρου (κίτρο τις πιο πολλές φορές). O νέος, καθώς πλησιάζει στο σπίτι του, αφήνει την κόρη προσωρινά πάνω σε ένα δέντρο, για να ειδοποιήσει σχετικά τους γονείς του και να επιστρέψει στη συνέχεια να την πάρει. Tο πράγμα οπωσδήποτε περιπλέκεται, αλλά θα έχει αίσια κατάληξη· ο γάμος θα γίνει.

Eνδιαφέρουσες παρατηρήσεις έχει κάνει η φιλόλογος και λαογράφος Δέσποινα Δαμιανού εξετάζοντας, σε ένα άρθρο της, την «προσωρινή παραμονή» της ηρωίδας στο δέντρο, το οποίο σηματοδοτεί τον τελευταίο σταθμό της εξωτικής (δηλ. που ζούσε στον ακατοίκητον από τους ανθρώπους χώρο) ηρωίδας, πριν από την είσοδό της στο χωριό ή στην πόλη, δηλ. στο ανθρωπογενές, εκπολιτισμένο περιβάλλον. Tο δέντρο «βρίσκεται έξω από την πόλη, σε ένα χώρο για τον οποίο δεν δηλώνεται τίποτε άλλο... εκτός από το ότι έχει και μια πηγή, ποτάμι, πηγάδι κ.ά. Tο δέντρο λειτουργεί ως όριο δύο διαφορετικών κόσμων, του μαγικού και του ανθρώπινου». aπό αυτήν την άποψη, η εγκατάλειψη της ηρωίδας στο δέντρο «αποτελεί ένα νέο αφετηριακό όριο για τη δράση της μέσα στο παραμύθι και αφόρμηση για μια νέα «κίνηση» της διήγησης».

Mπορούμε κι αλλιώς να πούμε, ότι το μοναδικό αυτό δέντρο συμπυκνώνει συμβολικά και «κωδικά» το (έτσι κι αλλιώς δραστικότατο μέσα στο μαγικό παραμύθι) δάσος, που είναι η άγρια φύση, η πριν από την coltora, που υπάρχει εντεύθεν του δάσους, natora.

Bάσιμη εξάλλου μπορεί να είναι ακόμα και η τελική παρατήρηση της Δαμιανού, ότι πιθανώς «το διάστημα της παραμονής της ηρωίδας στο δέντρο, σε μια προσωρινή απομόνωση, και οι δοκιμασίες που ακολουθούν, μπορούν να θεωρηθούν ως ο συμβολισμός μιας σύντομης περιόδου μύησης στη νέα ζωή της γυναίκας, το πέρασμα από την εφηβεία στην ωριμότητα που πραγματοποιεί συμβολικά η ηρωίδα».

«Tο Παραμύθι», χαρακτικό του Λούντβιχ Pίχτερ για Tα Παραμύθια των aδελφών Γκριμ («Broder Grimm Kinder-marchen»). Grimm Moseom, Kάσελ (Eσση, O. Δ. Γερμανίας).

Σύμβολο «ανάβασης»

aλλά το παραμύθι (το μαγικό κατ' εξοχήν) έχει τη σπάνια ιδιότητα να προσφέρεται σε πολλές και πολύ διαφορετικές ερμηνείες. Eνας Eλβετός μελετητής του και παιδαγωγός πιστεύει ότι στις δράσεις και τα τοπία του παραμυθιού προβάλλονται κινήσεις της ψυχής που διαδραματίζονται στον δικό της χώρο: τα τοπία είναι λοιπόν εδώ ψυχικά, απεικονίσεις της ψυχής και όσων διαδραματίζονται μέσα σ' αυτήν. Tο δέντρο τώρα υπάρχει όχι ως ένα κωδικό σημείο πραγματικού οπωσδήποτε τοπίου, με μια λειτουργία ενταγμένη στη δράση. H ίδια η δράση άλλωστε, ερμηνεύεται διαφορετικά, όπως σημείωσα: σ' ένα ψυχικό - πνευματικό επίπεδο. aνάλογα ερμηνεύεται και το δέντρο. Kαθώς έχει τις ρίζες του στη γη και σιγά σιγά υψώνεται με τον κορμό του, ο Eλβετός μελετητής το θεωρεί εξαιρετικό σύμβολο, που δείχνει την αρχή, το ξεκίνημα της ζωής και την ανάβασή της προς τους «πιο μακρινούς χώρους του πνεύματος». Σε πολλά παραμύθια νέα κορίτσια βγαίνουν, συναφώς, μέσα από δέντρα, ενώ πολλές λαϊκές δοξασίες περιβάλλουν δέντρα με ιερότητα, και ανάλογες εθιμικές ενέργειες τα καθαγιάζουν. aνάμεσα στα σχετικά παραδείγματα ο μελετητής μνημονεύει και το δέντρο των Xριστουγέννων, στεφανωμένο κιόλας με έναν χρυσό σταυρό, ο οποίος μάλιστα στα δημοτικά μας τραγούδια έχει περάσει, ως ένα περιφερόμενο μοτίβο, και σε άλλους τύπους τραγουδιών. Π.χ., στο ακόλουθο μανιάτικο μοιρολόι με τις εξαίσιες μεταφορές του:

H Δαμιανού δεν παραλείπει ωστόσο να κάνει και την παρατήρηση ότι το δέντρο χρησιμοποιείται στο παραμύθι και πραγματιστικά, ως προσωρινή κατοικία, καταφύγιο, παρατηρητήριο, καθώς «με το φύλλωμά του μπορεί να κρατήσει κρυφή την ύπαρξη όποιου καταφεύγει σε αυτό και να τον απομονώσει από το περιβάλλον».

aυτή η αντικειμενική παρατήρηση μπορεί να αναπτυχθεί αφηγηματικά προς μια διπλή κατεύθυνση, ανάλογα με το αν αφορά ένα μαγικό παραμύθι ή μια ρεαλιστική ευτράπελη διήγηση ή ευτράπελο μύθο.

Tην ανάγκη να αναπαυθεί λίγο από την οδοιπορία του κάτω από ένα δέντρο νιώθει και ο προικισμένος με μαγικά χαρίσματα ήρωας, που μπορεί να καταλαβαίνει τη γλώσσα των πουλιών. Συμβαίνει λοιπόν, σε μια τέτοια περίπτωση, να ακούσει δυο πουλιά κουρνιασμένα πάνω στο δέντρο να λένε πως οι άνθρωποι της βασιλοπούλας, που είναι άρρωστη, θα τη γιάτρευαν, αν γνώριζαν ότι η αλοιφή που θα παρασκεύαζαν σκοτώνοντάς τα θα είχε αυτό το αποτέλεσμα. Tο μυστικό αυτό θα ανοίξει στον ήρωα τις πύλες του παλατιού και μαζί τον δρόμο στην καρδιά της νέας, που θα τον κάνει άντρα της.

Στο μαγικό παραμύθι, το βαθύσκιο δάσος είναι η απόλυτη επικράτεια του αβέβαιου, κατοικητήριο σκοτεινών δυνάμεων και τόπος μαγικός παράξενων συναντήσεων. aπό την εικονογράφηση του Γκουστάβ Nτορέ για το ποίημα του Σ.T. Kόλριτζ «The Rime of the ancient Mariner».

Στους μύθους ζώων, εξάλλου, με ντεκόρ ένα δέντρο δοξάζεται, π.χ., η ευφυΐα της αλεπούς. Eτσι, όταν την κυνηγάει ο κυνηγός ή ο χωρικός (ή ακόμα ο λύκος, επειδή τον γέλασε στη μοιρασιά που θα έκαναν στο μέλι), η αλεπού προλαβαίνει και χώνεται στην κουφάλα μιας ελιάς ή κάποιου άλλου δέντρου. Oι διώκτες της, που δεν μπορούν να μπουν κι αυτοί στην κουφάλα, την τραβούν ή τη χτυπούν με ένα ξύλο απ' έξω. «H πονηρή η αλεπού, όταν οι ξυλιές επέφτανε απάνου της, του φώναζε: - E, το δέντρο χτυπάς! Kι όταν έπεφταν πραγματικά στο δέντρο, του 'λεγε: - Ωχ, ωχ! για να νομίζει πως τη χτυπάει στ' αλήθεια», κατορθώνοντας έτσι να γλιτώσει στο τέλος από τις ξυλιές, όπως μας λέει μια κεφαλονίτικη παραλλαγή.

Mεταφέρω μιαν ακόμα χαριτωμένη ιστορία απ' την Kεφαλονιά, όπως τη δημοσίευσε κι αυτήν ο Δημήτριος Λουκάτος: «Mια φορά ήταν μια αλεπού, που πιάστηκε σ' ένα κουναβοσίδερο (παγίδα για κουνάβια) κι έκοψε την ουρά της. Eπειδή δεν μπορούσε να υποφέρει την κοροϊδία από τις άλλες αλεπούδες, σοφίστηκε έναν τρόπο να τις ξεγελάσει και να τις κάμει να κόψουνε κι αυτές τις ουρές τους. Tις κάλεσε λοιπόν κάτω από μια συκιά και τους είπε να δεθούν όλες από τις ουρές, για να 'ναι ενωμένες και να μη τους συμβεί τίποτα.

- Eγώ, λέει, θ' ανεβώ στη συκιά να σας πετάω σύκα, κι αν είναι καμιά κότα κουρνιασμένη, θα την αρπάξω να τη φάμε. Eσείς, αν δείτε κανένα κίνδυνο, να φύγετε όλες μαζί. aνέβηκε λοιπόν στη συκιά, και μια στιγμή που δεν το περιμένανε, φωνάζει: - Φευγάτε, αλεπούδες μου, κι έρχονται τα σκυλιά του βασιλιά! Oι αλεπούδες ετρόμαξαν και για να φύγουν τραβιόντανε η μια από δω κι η άλλη από κει. Eτσι έκοψαν τις ουρές τους κι ήτανε τώρα κι αυτές κουτσονουρές». H ιστορία αυτή υπάρχει ήδη στο corpos των αισώπειων μύθων.