Του Γιωργου Θ. Μαυρογορδατου*

Εκτός από την αέναη ανακύκλωση των ίδιων πάντα επιχειρημάτων, η ατέρμων συζήτηση σχετικά με τις ευθύνες του Ελευθερίου Βενιζέλου για τη Μικρασιατική Καταστροφή πάσχει εξαρχής από τον συνήθη ελληνοκεντρικό επαρχιωτισμό. Οπως όλα τα ζητήματα, έτσι και αυτό εξετάζεται αποκομμένο από τη γενικότερη διεθνή συγκυρία, σαν να επρόκειτο για ένα μικρόκοσμο όπου υπάρχει μόνο η Ελλάδα και οι σχέσεις της με τις Μεγάλες Δυνάμεις. Πρόκειται, όμως, για ένα μέρος της συνολικής λύσης που επιχείρησαν να επιβάλουν οι νικητές του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Μόνο μέσα από αυτό το πρίσμα μπορούν να εξεταστούν και οι τυχόν ευθύνες του Βενιζέλου.

Τον Μάιο του 1919, ο Βενιζέλος μπορούσε βάσιμα να υπολογίζει ότι η Ελλάδα δεν θα αντιμετώπιζε ποτέ μόνη της ενδεχόμενη αντίσταση εκ μέρους των Τούρκων, αλλά μόνο σε σύμπραξη με τις νικήτριες Μεγάλες Δυνάμεις και, ιδίως, σε σύμπραξη με τη μεγάλη Αρμενία που επρόκειτο να δημιουργηθεί. Είναι χρήσιμη εδώ μία σύγκριση με την περίπτωση της Γερμανίας. Οπως ακριβώς και με τη Γερμανία, τα σχέδια των νικητών του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου περιλάμβαναν τη διαρκή εξουδετέρωση της Τουρκίας ως στρατιωτικής απειλής που θα μπορούσε στο μέλλον να ανατρέψει τους όρους της συνθήκης ειρήνης.

Πέρα από τους γνωστούς περιορισμούς που επιβλήθηκαν από τη Συνθήκη των Βερσαλλιών στον αριθμό και τον εξοπλισμό των δικών της ενόπλων δυνάμεων, η Γερμανία θα παρέμενε μόνιμα περικυκλωμένη από μία ακαταμάχητη συμμαχία τεσσάρων κρατών με επικεφαλής τη Γαλλία. Στο πλευρό της Γαλλίας, τον σιδερένιο κλοιό συμπλήρωναν η Πολωνία, η Τσεχοσλοβακία και το Βέλγιο. Και οι τρεις χώρες συνδύαζαν δύο καίρια χαρακτηριστικά: ιστορική έχθρα απέναντι στη Γερμανία και αξιόλογη στρατιωτική ισχύ (περιλαμβανομένης και πολεμικής βιομηχανίας).

Τον ίδιο ακριβώς ρόλο στην περίπτωση της Τουρκίας επρόκειτο να παίξουν δύο κράτη με ανάλογα χαρακτηριστικά: η μεγαλωμένη Ελλάδα από τα δυτικά και η νεοσύστατη μεγάλη Αρμενία από τα ανατολικά. Η κοινή έχθρα απέναντι στους Τούρκους και η ζωτική ανάγκη διαφύλαξης των κεκτημένων αποτελούσαν την καλύτερη εγγύηση μελλοντικής τους συνεργασίας. Γι’ αυτό, άλλωστε, ο Βενιζέλος συνιστούσε στους Ελληνες του Πόντου να ενταχθούν στην Αρμενία, αφού η Ελλάδα ήταν μακριά και αδυνατούσε να ενσωματώσει την περιοχή τους.

Επιπλέον, πέρα από τη συνδυασμένη πολεμική ισχύ Ελλάδας και Αρμενίας, υπήρχε και η προοπτική στρατιωτικής παρουσίας σε περιοχές της Μικράς Ασίας από δύο τουλάχιστον Μεγάλες Δυνάμεις (Γαλλία και Ιταλία). Τέλος, όπως και στην Κεντρική Ευρώπη, τη μονιμότητα όλων των ρυθμίσεων επρόκειτο να εξασφαλίζει η νεοπαγής Κοινωνία των Εθνών (ΚτΕ), με υπέρτατη εγγύηση τη συντριπτική ισχύ των ΗΠΑ.

Η σύγκριση είναι χρήσιμη σ’ ένα ακόμη ζήτημα. Η αρχή της αυτοδιάθεσης των λαών δεν παραβιάστηκε μόνο στην περίπτωση της Τουρκίας, με την υπαγωγή τουρκικών πληθυσμών σε ξένη κυριαρχία. Στην Αυστρία, που τότε ακόμη αυτοπροσδιοριζόταν ως «γερμανική» (Republik Deutsch?sterreich), απαγορεύτηκε στο διηνεκές να ενωθεί με τους Γερμανούς αδελφούς της. Εξάλλου, η νεοσύστατη Τσεχοσλοβακία περιέλαβε τους γερμανικούς πληθυσμούς της Σουδητίας. Η αναγεννημένη Πολωνία, χάρη στις περιστασιακές στρατιωτικές επιτυχίες της στον πόλεμο με τη Σοβιετική Ρωσία το 1920-21, περιέλαβε τελικά ανατολικά εδάφη με συμπαγείς πληθυσμούς Λιθουανών, Λευκορώσων και Ουκρανών.

Οπως είναι γνωστό, αυτές οι κραυγαλέες παραβιάσεις της αρχής των εθνοτήτων άνοιξαν λογαριασμούς που επρόκειτο να πληρωθούν πανάκριβα είκοσι χρόνια αργότερα, οδηγώντας τελικά, μετά την κατάλυση της Αυστρίας και της Τσεχοσλοβακίας, στην έκρηξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου με άμεσο διαμελισμό της Πολωνίας (και οριστικό ακρωτηριασμό της από τα εδάφη που είχε οικειοποιηθεί το 1921).

Οι συγκρίσεις αυτές οδηγούν σ’ ένα απροσδόκητο αλλά διαφωτιστικό συμπέρασμα. Αυτό ακριβώς που επεδίωξε ο Χίτλερ μετά το 1933 (με κοσμογονικές συνέπειες), ο Κεμάλ το είχε ήδη κατορθώσει δέκα χρόνια νωρίτερα: να ανατρέψει τους επαχθείς και άδικους όρους που είχαν υπαγορεύσει οι νικητές του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου στο έθνος του· έθνος μάλιστα ηττημένο με ευθύνη ενός αυτοκρατορικού καθεστώτος που δεν υπήρχε πια. Γι’ αυτό και η Τουρκία δεν είχε πλέον κανένα λόγο να πάρει μέρος στον επόμενο πόλεμο.

Στην οπτική αυτή, μπορούμε να επανεξετάσουμε με άλλο μάτι τις ευθύνες του Βενιζέλου. Δεν υπήρξε ούτε λιγότερο διορατικός ούτε περισσότερο απερίσκεπτος απ’ όλους τους άλλους ηγέτες, μεγάλους και μικρούς, Μεγάλων Δυνάμεων και μικρότερων χωρών, που συνδιαμόρφωσαν μια νέα τάξη πραγμάτων σε βάρος των ηττημένων του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, πιστεύοντας ότι αυτή θα έχει διάρκεια και αντοχή.

Ποιος μπορούσε τάχα να προβλέψει τον Ιούνιο του 1919, όταν υπογραφόταν η Συνθήκη των Βερσαλλιών, τη σωματική και ψυχική κατάρρευση του Αμερικανού προέδρου Ουίλσον έπειτα από λίγους μήνες και τη συνακόλουθη αποτυχία του να εξασφαλίσει την έγκριση της Συνθήκης από τη Γερουσία με την απαιτούμενη πλειοψηφία (2/3 των παρόντων); Η αποτυχία αυτή σήμανε την αναπάντεχη επιστροφή των ΗΠΑ στον απομονωτισμό και στέρησε τα κατ’ εξοχήν δημιουργήματα του Ουίλσον από το ισχυρότερο έρεισμά τους. Ανάμεσά τους η ΚτΕ αλλά και η Αρμενία, που αφέθηκε σχεδόν αβοήθητη να διαμελιστεί μεταξύ Τουρκίας και Σοβιετικής Ενωσης, ελάχιστους μήνες μετά τη δημιουργία της στο χαρτί της Συνθήκης των Σεβρών. Ετσι, όμως, έλειψε και η φυσική σύμμαχος της Ελλάδας, τερματίζοντας την περικύκλωση της Τουρκίας.

Ο Βενιζέλος, ασφαλώς, δεν μπορούσε να προβλέψει τόσο ραγδαίες ανατροπές. Αλλο ήταν το μεγάλο λάθος του. Η προσήλωση στη Σμύρνη υπήρξε εξαρχής άστοχη, τόσο από στρατιωτική όσο και από οικονομική άποψη. Αλλά αυτό είναι μια άλλη ιστορία.

* Ο κ. Γιώργος Θ. Μαυρογορδάτος είναι καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.