ΠΡΟΣΚΗΝΙΟ

Αλέν Ρενέ: Ο σκηνοθέτης της μνήμης και του χρόνου

ΑΙΜΙΛΙΟΣ ΧΑΡΜΠΗΣ

Ο Αλέν Ρενέ εδώ στο 65ο Φεστιβάλ των Καννών, υπήρξε ενεργός πρακτικά ώς το τέλος - η τελευταία του ταινία «Aimer, boire et chanter» βραβεύθηκε φέτος στο Βερολίνο.

ΑΠΟΤΙΜΗΣΗ. Το στοιχείο που χαρίζει την καλλιτεχνική αθανασία στον Αλέν Ρενέ δεν είναι ο όγκος του έργου του, αλλά η ξεχωριστή και πολλές φορές αιρετική ματιά του, το προσωπικό στυλ και η ενεργός συμμετοχή του σε εξελίξεις οι οποίες καθόρισαν την εικόνα του σύγχρονου κινηματογράφου. Ο Αλέν Ρενέ, που έφυγε από τη ζωή το περασμένο Σάββατο, υπήρξε πρωτοπόρος σκηνοθέτης της «Αριστερής Οχθης» του γαλλικού σινεμά. Ενεργός πρακτικά ώς το τέλος -η τελευταία του ταινία «Aimer, boire et chanter» βραβεύτηκε πρόσφατα στο Βερολίνο- ο Ρενέ άφησε πίσω του πλούσια εργογραφία. Αρκεί να αναφερθεί ότι θεωρείται, μαζί με τον Ζ. Λ. Γκοντάρ και τον Φ. Τριφό μέλος της «αγίας τριάδας» του γαλλικού Νέου Κύματος. Ωστόσο, όπως συνέβη και με τους περισσότερους σκηνοθέτες αυτού του ρεύματος, στη συνέχεια ακολούθησε τη δική του ξεχωριστή πορεία, διατηρώντας πάντα διάθεση για πειραματισμό και φρέσκες προσεγγίσεις.

Η μνήμη που επανέρχεται ως πληγή ή παρηγοριά, ο έρωτας, ο χρόνος, τα δεινά του πολέμου είναι μερικά από τα θέματα που εξετάζονται στα έργα του. Σε αντίθεση με τους περισσότερους συγχρόνους του που υιοθέτησαν τον ρόλο του auteur (σκηνοθεσία και σενάριο), ο Ρενέ προτιμούσε να συνεργάζεται με συγγραφείς, οι οποίοι μάλιστα μικρή σχέση είχαν με τον κινηματογράφο. Το αποτέλεσμα ήταν ταινίες με έντονο λογοτεχνικό στοιχείο και περίπλοκη αφήγηση, η οποία, σε συνδυασμό με τις ιδιαίτερες σκηνοθετικές τεχνικές του, απαιτεί μεγάλη συγκέντρωση από την πλευρά του θεατή.

Ο Αλέν Ρενέ γεννήθηκε στις 3 Ιουνίου 1922 στη Βρετάνη. Η οικογένειά του ήταν αρκετά εύπορη, γεγονός που επέτρεψε στον νεαρό να ασχοληθεί από την ηλικία των δεκατεσσάρων με το πάθος του για τις ταινίες και τη σκηνοθεσία. Ετσι ήρθαν τα πρώτα φιλμ μικρού μήκους και οι σπουδές κινηματογράφου στο Παρίσι, οι οποίες όμως διακόπηκαν λόγω στράτευσης. Οι περισσότερο ώριμες δουλειές του εμφανίζονται τη δεκαετία του ’50 με τρία σύντομα φιλμ αφιερωμένα στον Βαν Γκογκ, τον Γκογκέν και στη «Γκερνίκα» του Πικάσο, αντίστοιχα. Θα γίνει δε διεθνώς γνωστός το 1955 με το συγκλονιστικό «Νύχτα και καταχνιά», ένα φιλμ μικρού μήκους που ασχολείται με τα ναζιστικά στρατόπεδα συγκέντρωσης.

Το 1959, τη μεγάλη χρονιά του γαλλικού κινηματογράφου, ο Ρενέ θα προσθέσει το «Χιροσίμα αγάπη μου» δίπλα στο «Με κομμένη την ανάσα» του Γκοντάρ και στα «400 χτυπήματα»  του Τριφό, σχηματίζοντας έτσι το τρίπτυχο των ταινιών που σηματοδοτούν την άφιξη του Νέου Κύματος. Ο αντιπολεμικός χαρακτήρας της ταινίας σχετίζεται τόσο με την πυρηνική απειλή όσο και με τον πόλεμο της Αλγερίας στον οποίο η Γαλλία είχε εμπλακεί. Παράλληλα η αφήγηση εκτυλίσσεται με ευρηματικότατο τρόπο χάρη στο μοντάζ, συνδυάζοντας γεγονότα διαφορετικών εποχών, ενώ ενσωματώνει ακόμα και σκηνές επικαίρων. Οι τεχνικές αυτές ωστόσο θα αγγίξουν την τελειότητα με την επόμενη ταινία του. Το «Πέρυσι στο Μαρίενμπαντ», γυρισμένο σε ένα μπαρόκ ανάκτορο, αφηγείται τη συνάντηση δύο εραστών στο ίδιο μέρος που είχαν πρωτοβρεθεί ένα χρόνο πριν. Ενα διαρκές παιχνίδι με τον χρόνο, άνιση ροή από λήψη σε λήψη, άλματα και φλάσμπακ, σα μια υποβλητική ψυχαναλυτική διαδικασία, που τάραξε τα νερά του ευρωπαϊκού σινεμά.

Η ταινία προκάλεσε πολλές και ποικίλες αντιδράσεις. Οι νεωτερισμοί της αποθεώθηκαν από τους κριτικούς ενώ κέρδισε και τον Χρυσό Λέοντα στο φεστιβάλ της Βενετίας. Από άλλους πάλι κατηγορήθηκε ως επιτηδευμένα ακατανόητη και ως προϊόν μιας ελιτίστικης αντίληψης για το σινεμά. Σε κάθε περίπτωση, όπως και με το «Χιροσίμα αγάπη μου», πρόκειται για μια ταινία- σταθμό τόσο για την καριέρα του Ρενέ όσο και για τον ευρωπαϊκό κινηματογράφο εν γένει.

Τα δύο αυτά κλασικά αριστουργήματα, ακολούθησαν πολλές ταινίες, ανάμεσά τους και κάποιες πιο αδύναμες, όμως πάντα σύμφωνες με το ιδιαίτερο στυλ του δημιουργού τους. Ανάμεσα στις καλύτερες μπορούν να αναφερθούν τα «Ο πόλεμος τελείωσε», «Σταβίσκι» και το «Σ’ αγαπώ, σ’ αγαπώ».

Συνολικά μέσα από το έργο του Ρενέ αναδεικνύεται ένας μέγας εξερευνητής της ανθρώπινης νόησης και ψυχής. Εργαλεία του οι ονειρικές εικόνες, η ακούραστη τριβή με το θέμα του χρόνου και η αστείρευτη πηγή των αναμνήσεων. Και μπορεί στην πρόσφατη απονομή των Οσκαρ να παρέλειψαν την αναφορά του ονόματός του κατά το ειδικό αφιέρωμα «in memoriam», ωστόσο είναι σίγουρο ότι ο Αλέν Ρενέ δεν θα ξεχαστεί ποτέ από τους απανταχού φίλους του καλού σινεμά.

Έντυπη

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ