ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Ενας μοντέρνος προσκυνά στο Αγιον Ορος

Ο Σπύρος Παπαλουκάς είναι ο μεγάλος μοντέρνος της ελληνικής ζωγραφικής και ταυτόχρονα ο μεγάλος άγνωστος στη σημερινή εποχή της υπερπληροφόρησης. Εδώ και πολλά χρόνια δεν έχουμε καμία μεγάλη έκθεση έργων του, δεν κυκλοφορεί καμία αναλυτική μονογραφία για το έργο του ή βιογραφία του, ενώ το μοναδικό βιβλίο που υπάρχει προσιτό στο ευρύ κοινό είναι το λεύκωμα που εξέδωσε το 1995 η Ιονική Τράπεζα.

Ετσι, η πρωτοβουλία της Αγιορείτικης Πινακοθήκης να παρουσιάσει σε μια πολυτελή και λεπτομερή έκδοση την περίφημη εργασία του Παπαλουκά στο Αγιον Ορος, από το 1924 έως το 1935, αποτελεί γεγονός με δυνητικά ιστορική σημασία: ανοίγει γόνιμα τη συζήτηση γύρω από τον κορυφαίο αυτόν καλλιτέχνη και κυρίως επαναθέτει το ζήτημα της σχέσης παράδοσης και μοντερνισμού, της σχέσης της ελληνικότητας και διεθνούς πρωτοπορίας. Το ζεύγμα αυτό σφραγίζει τον Ελληνισμό κατά τον 20ό αιώνα πολλαπλώς: πνευματικά, ψυχολογικά, πολιτικά.

Ο Ρουμελιώτης Παπαλουκάς είναι από τους άνδρες που αναρωτήθηκαν για το τι είναι ελληνική τέχνη στον αιώνα της νεωτερικότητας και έδωσε τις δικές του απαντήσεις, τις πληρέστερες κατά την άποψή μου, αυτές που τον ανακηρύσσουν ουσιαστικό πατέρα του ελληνικού μοντερνισμού. Η βαθιά γνώση της μοντέρνας, μετά τον Σεζάν, ευρωπαϊκής ζωγραφικής και η ανάλογη θητεία του στην πνευματικότητα της βυζαντινής τέχνης, τον βοήθησαν να σμίξει στη ζωγραφική του τους δύο κόσμους, να τους ταιριάξει σε ένα ευτυχισμένο έργο που αντλεί από την παράδοση και εξακοντίζεται στο μέλλον. Είναι ο καλλιτέχνης που δείχνει εμπράκτως ότι οι κόσμοι δεν είναι ασύμβατοι, ότι το εντόπιο μπορεί να σμίξει δημιουργικά με το διεθνές, ότι αναζήτηση του προσώπου σημαίνει εμβάπτιση στο παρελθόν αλλά και αγκάλιασμα του παρόντος. Από αυτή την άποψη, ο Παπαλουκάς είναι υποδειγματικός Ελληνας του 20ού αιώνα, που με το κατορθωμένο έργο του εννοηματώνει την ελληνικότητα πιο τελεσφόρα από τους μεγάλους συγχρόνους του Κόντογλου και Παρθένη, και ίσως από ολόκληρη τη γενιά του ’30.

Η «Κ» έχει τη χαρά να προδημοσιεύσει σήμερα μικρό μέρος της έκδοσης «Θητεία στον Αθω», καρπό της Αγιορείτικης Πινακοθήκης, καρπό της εργασίας τού διευθύνοντός της, ιερομονάχου Ιουστίνου Σιμωνοπετρίτη, και του επιμελητή της, ζωγράφου Μάρκου Καμπάνη. Στην έκδοση περιλαμβάνεται το κύκνειο άσμα ενός σοφού Ελληνα, του ακαδημαϊκού Γιώργου Γαλάβαρη, που με τόση ζέση και γνώση μάς μιλούσε για τις σχέσεις της βυζαντινής τέχνης με την τέχνη του 20ού αιώνα, καθώς και κείμενα των Αφροδίτης Κούρια, Γιώργου Χατζημιχάλη, Ευ. Χεκίμογλου και Ευφροσύνης Ρούπα. Επίσης, περιλαμβάνεται εκτενής ανθολογία κριτικών και κειμένων για τον Παπαλουκά και την ιστορική έκθεση του 1924 στη Θεσσαλονίκη. Η έρευνα και η επιμέλεια ανήκουν στον Μ. Καμπάνη.

Πότε τα ζωγράφισε

Ο Σπύρος Παπαλουκάς γεννήθηκε το 1892 στη Δεσφίνα Παρνασσίδος και πέθανε το 1957, στην Αθήνα. Επισκέφθηκε το Αγιον Ορος το 1923, όπου με τον φίλο του Στρατή Δούκα έμεινε για έναν ολόκληρο χρόνο (Νοέμβριος 1923 – Νοέμβριος 1924), ζωγραφίζοντας το τοπίο, μελετώντας τη βυζαντινή ζωγραφική και κάνοντας αντίγραφα από πολλά έργα εκκλησιαστικής τέχνης. Ενα μέρος της παραγωγής αυτής εκτέθηκε το 1924 στη Θεσσαλονίκη, σε μια έκθεση που οργάνωσε ο ίδιος στην καταλλήλως διαμορφωμένη αίθουσα του καφενείου του Λευκού Πύργου. […] Σχετικώς με τη χρονολόγηση των έργων παρατηρούμε ότι συχνά δεν σημείωνε ο ίδιος χρονολογία, από την άλλη όμως έχουμε να κάνουμε με δύο βασικές περιόδους. H μία είναι η περίοδος παραμονής του στο Ορος, δηλαδή το 1923-24, και η άλλη τα χρόνια που ξαναδούλεψε έργα με αγιορείτικη θεματογραφία, το 1928, το 1932 με 1935. Είναι σχεδόν σίγουρο να υποθέσουμε ότι τα περισσότερα έργα με καρυώτικα θέματα έγιναν το 1924, οπότε ο ζωγράφος είχε πια εγκατασταθεί σε εργαστήριο στις Καρυές, καθώς και όσα από τα μεγαλύτερα έργα βασίζονται στις μικρών διαστάσεων μελέτες (13×12 εκ. περίπου). «…Μόλις τέλειωσε την περισυλλογή τού υλικού του από τα μοναστήρια όπου από κοντά τον συντρόφευα μελετώντας, ανεβήκαμε και πιάσαμε ένα κελλί απάνω στις Καρυές…», μας πληροφορεί ο Στρατής Δούκας.Μάρκος Καμπάνης

Μια ανοιχτή ελληνικότητα

Ο Σπύρος Παπαλουκάς είναι ένα παράδειγμα. Στις μέρες μας η έννοια μιας ταυτότητάς μας που θα είναι ανοικτή και θα εντάσσεται μέσα στον διεθνή χώρο χρειάζεται να απεμπλακεί από τον εθνοκεντρισμό της ελληνικότητας. Μέσα στο πλαίσιο της εποχής του αυτό ακριβώς έκανε ο Σπύρος Παπαλουκάς. H ανάγνωση ενός έργου γίνεται πάντα μέσα από το πρίσμα του αναγνώστη. Και το έργο του Σπύρου Παπαλουκά προσφέρεται για μια τέτοια ανάγνωση που κάνει επίκαιρο το ενδιαφέρον του και δραστική την αναφορά μας σ’ αυτό. Νομίζω, άλλωστε, ότι αυτό υπήρξε και το κεντρικό του πρόβλημα, πολύ νωρίς συνειδητοποιημένο στην αντίθεσή του προς μιαν κλειστών συνόρων αντίληψη της ελληνικότητας και στις θέσεις του για μιαν εννόηση του σύγχρονου μέσα από τα δεδομένα της δικής μας παράδοσης και αντίστοιχα τη χρήση αυτής της παράδοσης μέσα από την ερμηνεία που επέβαλε το σύγχρονο. […]

H μικρασιατική καταστροφή που μεσολαβεί ωθεί στον εθνοκεντρικό της χαρακτήρα τη διακήρυξη της επιστροφής στην παράδοση. O Παπαλουκάς δεν θα ακολουθήσει τη μισαλλοδοξία που αναπτύσσεται σ’ αυτήν την κατεύθυνση. Νηφάλιος, εξετάζει ποιες συμπτώσεις από τα διδάγματα της βυζαντινής τέχνης μπορούν να αξιοποιηθούν μέσα στους σύγχρονους προβληματισμούς του και με ποιον τρόπο μπορούν να αποδώσουν ως προτάσεις.Ελένη Βακαλώ