ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Στην περιπέτεια της μετανάστευσης

1) Σάσκια Σάσεν: «Χωρίς έλεγχο;». Μετάφραση: Περικλής Παπανδρέου. Εκδόσεις «Μεταίχμιο», 2003, σελ. 232.

2) Κυριάκος Κατζουράκης: «O δρόμος προς τη Δύση». Εκδόσεις «Μεταίχμιο», 2001, σελ. 184.

Αν και η ζωή, η μόνη υπαρκτή εκδοχή της ιστορικότητας των φαινομένων, συχνά διαψεύδει τους μαθηματικοποιημένους αντικατοπτρισμούς στο μέλλον, οι επιστημονικές προβλέψεις δεν παύουν να αποτελούν μια πιθανή, ίσως και την πιθανότερη εικόνα του αυριανού κόσμου. Σύμφωνα με μελέτη του OHE, αν η Ευρωπαϊκή Ενωση θέλει να διατηρήσει τη σημερινή αναλογία ενεργού και μη ενεργού πληθυσμού στο τέσσερα προς ένα, πρέπει ώς το 2025 να δεχτεί 159 εκατομμύρια οικονομικούς μετανάστες. Σήμερα η κινητικότητα των πληθυσμών είναι τέτοια, που παραπέμπει στη νομαδική εποχή της ανθρώπινης ιστορίας και δεν είναι τυχαίο ότι πολλοί ιστορικοί μιλούν για μια εν εξελίξει «νεονομαδική» φάση της. H παραπάνω μελέτη για την Ελλάδα εκτιμά ότι ο πληθυσμός το 2015 θα φτάσει τα 14,2 εκατομμύρια, εκ των οποίων περίπου τα 3,5 (δηλαδή πάνω από το 20%) θα προέρχονται από άλλες χώρες εκτός της Ε.Ε.

Το λεύκωμα του Κυριάκου Κατζουράκη «O δρόμος προς τη Δύση» είναι μια εικαστική υπεράσπιση της περιπέτειας της μετανάστευσης με ζωγραφική, κείμενα και ντοκουμέντα. Ενα λεύκωμα στο οποίο συνυπάρχουν η ζωγραφική, ο λόγος, οι θεατρικοί διάλογοι της Μάρως Δούκα και της Κάτιας Γέρου, ο κινηματογράφος και οι φωτογραφίες του Νίκου Οικονομόπουλου. O κόσμος των ξένων απασχολεί τον Κατζουράκη τα τελευταία δέκα χρόνια και, όπως αναφέρει ο ίδιος, «Είναι μια εμμονή που δεν μπορώ να εξηγήσω, ίσως ο ξένος γίνεται καθρέπτης μας». Αντίθετα, το βιβλίο της Σάσκια Σάσεν, καθηγήτριας Κοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο του Σικάγου, επιχειρεί μια τομή στην κατανόηση του ζητήματος της εδαφικότητας και της κρατικής κυριαρχίας σε μια εποχή κυριαρχίας των έντονων μεταναστεύσεων. H Σάσεν είναι ολλανδικής καταγωγής, μεγάλωσε στην Αργεντινή, έλαβε το διδακτορικό της στο Πανεπιστήμιο Νοτρ Νταμ, δίδαξε 13 χρόνια στο Κολούμπια της Νέας Υόρκης και από το 1998 διδάσκει στο Σικάγο. Στο συνολικό συγγραφικό της έργο κυριαρχούν τρεις άξονες προβληματισμού. O ρόλος των πόλεων στη νέα παγκόσμια οικονομία, η παγκοσμιοποίηση, κινητήρια δύναμη της οποίας είναι οι ξένες επενδύσεις και η υπερεθνική βιομηχανία και, τέλος, η μετανάστευση, για την οποία πιστεύει ότι την ενισχύει η ζήτηση για εργατικά χέρια και όχι ο υπερπληθυσμός και η φτώχεια.

Το βιβλίο «Χωρίς έλεγχο;», που κυκλοφόρησε στη σειρά «Αναμετρήσεις με τον 21ο αιώνα» των εκδόσεων Μεταίχμιο, που επιμελείται ο Κωνσταντίνος Γεώρμας, αποτελείται από τρεις διαλέξεις της προϊόν του ερευνητικού της έργου και συνοδεύεται από προλογικό σημείωμα του Χρήστου Παρασκευόπουλου και του Θεόδωρου Πελαγίδη. Στο πρώτο κεφάλαιο – διάλεξη («Το κράτος και η νέα γεωγραφία της ισχύος») ξεκινώντας από τη διαπίστωση της αντίφασης, οι παγκοσμιοποιημένες διαδικασίες να υλοποιούνται σε εθνικά εδάφη, περιγράφει τις συνέπειες. H παγκοσμιοποίηση έχει αποτέλεσμα τη μερική απεθνικοποίηση του εθνικού εδάφους και τη μερική παραχώρηση κάποιων στοιχείων της εθνικής κυριαρχίας στην παγκόσμια αγορά των κεφαλαίων.

Στο δεύτερο κεφάλαιο («Περί των οικονομικών δικαιωμάτων») εισάγει την πρωτότυπη έννοια της «economic citizenship» που ο μεταφραστής προτιμά να αποδώσει με τον όρο «οικονομικά δικαιώματα» αντί της ακριβούς απόδοσης «οικονομική υπηκοότητα», που κατά τη γνώμη μας εκφράζει καλύτερα την καινοτομία του όρου. Αυτή η οικονομική υπηκοότητα δεν συνιστά δικαίωμα των πολιτών αλλά των εταιρειών και των παγκόσμιων αγορών. Μια εκτεταμένη παρουσίαση της ιστορικότητας του θεσμού της υπηκοότητας καταλήγει στην ανάγκη εισαγωγής καινούργιων θεωρητικών όρων, όπως η οικονομική υπηκοότητα που αποδομεί την ίδια την έννοια της υπηκοότητας αν και όπως σημειώνει η ίδια η Σάσεν δεν αποτελεί αντικείμενο της συμβατικής ιστορίας και της θεωρίας της υπηκοότητας.

Στο τρίτο κεφάλαιο («H μετανάστευση δοκιμάζει τη νέα τάξη») έπειτα από μια σύντομη παρουσίαση της ιστορικής εξέλιξης του φαινομένου, η Σάσεν ανοίγει νέους δρόμους στη σκέψη. Γιατί σήμερα, ακόμα και στην Ιαπωνία, μια χώρα στην οποία απουσιάζει η μεταναστευτική ιστορία, ένα συνεχώς αυξανόμενο εργατικό δυναμικό παράνομων μεταναστών καλύπτει τις χαμηλόμισθες εργασίες που οι ντόπιοι απορρίπτουν; H μετανάστευση από τη μια τροφοδοτεί την επανεθνικοποίηση της πολιτικής που θεωρεί σημαντικό τον εθνικό έλεγχο των συνόρων και από την άλλη ενισχύει την αποεθνικοποίηση του οικονομικού χώρου και τη διεθνοποίηση της εφαρμογής των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Το βιβλίο συνοδεύεται από εκτεταμένη βιβλιογραφία και αναλυτικό ευρετήριο στο τέλος.

Η παγκόσμια διάσταση του φαινομένου της μετανάστευσης μπορεί να οδηγεί σε επανεθνικοποίηση της πολιτικής συζήτησης, αλλά ο περιορισμός του προβληματισμού σε ιστορίες επαρχιακών παρελάσεων και γονιδιακές αναζητήσεις οδηγεί στον πολύπλοκο 21ο αιώνα με μοναδικό εφόδιο την αφέλεια. Ισως το βιβλίο της Σάσεν είναι ένα μικρό αντίδοτο σε αυτό.