ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Οι επίγονοι του Καλβίνου

Θάνος Βερέμης

ΗΠΑ: από το 1776 έως σήμερα

Η εκδοχή ενός ταξιδιώτη

Αθήνα, εκδόσεις Ι. Σιδέρη, 2003, σελίδες 175

Εννοείται, γράφει ο Νόρμαν Μέιλερ -μια φωνή της αμερικανικής αντιπολίτευσης- ότι την ιστορία δεν την φτιάχνουν τα αισθήματα, αλλά οι πράξεις των ανθρώπων. Τα ερωτήματα που γυρίζουν γύρω από αυτήν την ιδέα σε σχέση με την εν γένει συμπεριφορά των ΗΠΑ είναι ήδη αρκετά. Γιατί η διανοητική εξέλιξη και η επιστημονική ανάπτυξη της Αμερικής δεν κατόρθωσαν να υποσκάψουν τον αμερικανικό θρησκευτικό φονταμενταλισμό, παρά το γεγονός της, ογκούμενης εντός και εκτός ΗΠΑ, καταλυτικής κριτικής; Ποιες υπήρξαν οι διαδικασίες διαμόρφωσης του αδιαπραγμάτευτου αμερικανικού εαυτού, στη βάση της ανθεκτικής και όχι συνεκτικής κοινωνίας; Πώς πραγματοποιήθηκε το ιδεολογικό άλμα από τις αυταπόδεικτες αλήθειες -τα self-evident της Διακήρυξής τους- στην άκρως αποκαλυπτική ιδέα περί αναντικατάστατου έθνους; Πώς, τέλος, δικαιολογείται η ευχέρεια άσκησης της αμερικανικής δύναμης (posse), η οποία σχηματίστηκε όχι απλώς στη βάση της ισχύος, αλλά στη βάση μιας πρωτογενούς ικανότητας να μεταφράζεται η ισχύς ως υπηρετούσα το δίκαιο και την ειρήνη; Οπωσδήποτε, κανείς δεν μπορεί να καταδικάσει τον μέσο Αμερικανό για την προσήλωσή του στο έσχατο καταφύγιο: σ’ ένα όνειρο που ούτε το ζει ούτε θα το φθάσει.

Από τους πεφωτισμένους στους ζηλωτές

Ο καθηγητής Θάνος Βερέμης με την εργασία του δίνει απαντήσεις στα ερωτήματα. Με την εκδοχή του ταξιδιώτη ακολουθεί μια μακρά διαδρομή και εξηγεί τη μετάβαση από τους πεφωτισμένους στους ζηλωτές. Μιλάει για την «πολιτική θρησκεία» των Αμερικανών που είδαν εαυτούς ως εκλεκτούς του Θεού (του προτεστάντη αρχικά, και εν συνεχεία του κάθε Θεού). Αποδίδοντας με την εργασία του οφειλόμενες τιμές στους Αμερικανούς καθηγητές του, τον Murray Leviτου BostoUniversity και τον Luis Hartz του Harvard University, διηγείται σε 17 κεφάλαια και ένα επίμετρο την εξέλιξη της πολιτικής ιστορίας των ΗΠΑ: από τη Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας έως τον Εμφύλιο και την αποκατάσταση της ενότητας του έθνους, το «προοδευτικό» κίνημα (1895-1920) και την εμπλοκή των ΗΠΑ στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, το Νιού Ντιλ και τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, την ψυχροπολεμική περίοδο, τη διάλυση της ΕΣΣΔ, μέχρι τις μέρες μας.

Τα πράγματα για την εθνογένεση των επιγόνων του Καλβίνου, ξεκίνησαν με την Αμερικανική Επανάσταση – την πλέον δυναμική έκφραση στη γενεαλογία της νεωτερικής κυριαρχίας. Εκεί οι διανοούμενοι άποικοι, πατρίκιοι επαναστάτες -σύμβολα του αμερικανικού έθνους- έθεσαν διά χειρός Tomas Jeffersoτις πρώτες αυταπόδεικτες αλήθειες περί ισότητας, δικαιοσύνης, ελευθερίας κ.λπ., βιώνοντας ταυτόχρονα την αυταπόδεικτη αντίφαση του αγώνα για ανθρώπινα δικαιώματα από τα οποία απέκλεισαν τους Ινδιάνους ιθαγενείς και τους Αφρικανούς δούλους τους.

Στη μελέτη του ο Θάνος Βερέμης αναδεικνύει τρία ενδημικά στοιχεία της αμερικανικής κοινωνικο-πολιτικής και οικονομικής δομής. Πρώτον, τον φιλελεύθερο λοκιανισμό (την πολιτική φιλοσοφία του JohLocke), δεύτερον το πνεύμα του προτεσταντισμού και, τρίτον, τον αμερικανικό πραγματισμό. Οντως, οι κήρυκες του νέου έθνους Jefferson, Μadisoκ.ά., ήσαν θερμοί θιασώτες των ιδεών του φυσικού δικαίου. Ωστόσο, το σχέδιο του Madison, μέσω του ενδιαφέροντός του για τις ανταγωνιζόμενες ομάδες, θα μπορούσε εύκολα να συνδεθεί με μια αδικαιολόγητη συντηρητική επιθυμία εξεύρεσης τρόπου προστασίας των ήδη προνομιούχων έναντι των ήδη αδικημένων. Ο Madison, όπως όλοι σχεδόν οι θεωρητικοί της προστατευτικής δημοκρατίας, επέμενε στο φυσικό δικαίωμα της ιδιωτικής περιουσίας που, στην ιστορική εμπειρία, εκφράστηκε ως «δικαίωμα» στην άνιση κατανομή του πλούτου και της ελευθερίας. Η δε περίπτωση του Αμερικανού εθνοπατέρα BenjamiFranklin, αρχετυπικού εκφραστή του καπιταλιστικού πνεύματος και πλέον εξαγώγιμου (και νομισματικά) σοφού του νέου κόσμου, έχει σχολιαστεί διεξοδικότατα από τον Μαξ Βέμπερ στην κλασική περί πουριτανισμού θέση του, όπου η λίμνη της παραγωγικότητας ερμηνεύθηκε στη βάση των θρησκευτικών πεποιθήσεων.

Θέλημα υπέρτατης δύναμης

Οσο για τον ακραίο αμερικανικό πραγματισμό; Θεώρησε την πρόοδο ως προσαρμογή της ζωής στο δικό του περιβάλλον. Εφθασε να πραγματεύεται μισοαστεία-μισοσοβαρά το «σκάνδαλο του θανάτου» ως αμέλεια της βούλησης για την οποία ευθυνόταν κυρίως η Ευρώπη, όπως σχολίασε πικρόχολα ο Μαξ Σέλερ. Αυτός ο συνδυασμός της προτεσταντικής ιδέας, του πραγματιστικού δόγματος -ότι, δηλαδή, η σκέψη και η γνώση αποκτούν σημασία μόνο μέσα από την εφαρμογή τους και τη χρηστικότητά τους στην ικανοποίηση των ανθρώπινων αναγκών- και της μονοκρατορίας της φιλελεύθερης ιδεολογίας, δημιούργησε σε πολλούς Αμερικανούς την περίεργη εθνοφαντασίωση ότι ο καπιταλισμός και η δημοκρατία (μια συνταγή προώθησης ενός, κατά Tocqueville, «ενάρετου υλισμού»), είναι περίπου θέλημα κάποιας υπέρτατης δύναμης. Ιδού, η αντίληψη περί indispensable natioτων μεταμοντέρνων Κλίντον, Ολμπράιτ, Μπους, Τσένι, Ράμσφελντ κ.ά.

Πρόκειται, όντως, για ένα διαφωτιστικό ταξίδι σε λόγους και πράξεις οι οποίες προβάλλουν πολιτικά και ιδεολογικά τη μετάβαση από τη θρησκευτική πίστη και τη raisod’ etat, στη μηχανή παραγωγής και εξαγωγής ηθικών αξιών, αλλά και προληπτικών πολέμων. Και τούτο γιατί, στην αμερικανική της εκδοχή, η αόριστη έννοια του φυσικού δικαίου απέτρεπε σταθερά ένα σαφή προσδιορισμό των περιεχομένων της ελευθερίας και της δημοκρατίας στο εσωτερικό αυτής της μεγάλης χώρας και κυρίως στις σχέσεις της με τον έξω κόσμο. «Γιατί, λοιπόν, μας χτυπούν; Μα, γιατί μισούν τη δημοκρατία και την ελευθερία μας», απαντά ο πρόεδρος Μπους, σπεύδοντας να επιβάλει τη δημοκρατία – κάτι που μόνον κατακτάται. Ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι το λάθος των αμερικανικών κυβερνήσεων έγκειται στο ότι δεν στήριξαν με σαφήνεια στον έξω κόσμο τη σημαντικότερη από τις κατακτήσεις τους: τη δημοκρατία. Μήπως, όμως, το λάθος ήταν μια αινιγματική ιδέα περί δημοκρατίας; Οτι είναι, για παράδειγμα, κάτι σαν βιταμίνη που μπορείς να τη χορηγείς οποτεδήποτε, οπουδήποτε και οπωσδήποτε; Δεν πρόκειται για αντιαμερικανισμό. Κάθε άλλο. Ο Θάνος Βερέμης εξηγεί τους λόγους για τους οποίους επικρίνει μια τέτοια προοπτική. τόσο για την Ε.Ε. όσο και για την Ελλάδα. Μια τρέχουσα, όμως, συζήτηση για τις ΗΠΑ, αναπόφευκτα αφήνει γεύση «Περίεργων Καρπών» -από το τραγούδι «Strange Fruit» της Billie Holiday που θρηνεί τους λυντσαρισμένους μαύρους πάνω στα κλαδιά των δέντρων (και πλέον δεν είναι μόνον αυτοί)