ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

H πίστη ως ερώτημα

O Ρίτσαρντ Ντόκινς σε όλο το έργο του διατρανώνει την ανάγκη ύπαρξης και τον ορθό λόγο της επιστήμης. Στα 65 του χρόνια σήμερα κατορθώνει να συμπυκνώσει σε ένα βιβλίο τα επιχειρήματα που αναπτύσσει σε όλη τη δημιουργική ζωή του, υπέρ της κορυφαίας θέσης της λογικής, επιστημονικής γνώσης και εναντίον της ύπαρξης του θεϊκού λόγου.

Από την εξελικτική θεωρία

Το βιβλίο τούτο με τον τίτλο God’s Delusion (εκδ. Bantam, 372 σελ. 20 στερλίνες) είναι, όπως άλλωστε θα περίμενε κανείς, ανορθόδοξο. Κατηγορεί τον Ιησού ότι κηρύσσει «αυστηρές, οικογενειακές αρχές» και τον Θεό της Παλαιάς Διαθήκης, ότι είναι «μισογύνης, ρατσιστής, παιδοκτόνος» κ. ά. αρκετά. O Ντόκινς είναι αθεϊστής, βιολόγος στην πλευρά της εξελικτικής θεωρίας και υπέρμαχος της επιστήμης. Οι τρεις αυτές ιδιότητές του, υποστηρίζοντας η μία την άλλη, απέληξαν σε τούτο το βιβλίο, το οποίο δεν είναι άλλο από τη θεμελιωμένη έκθεση των απόψεών του εναντίον της θρησκείας. Για τον «Εκόνομιστ» είναι ένα ανάγνωσμα για όλους, οι αθεϊστές θα συμπλεύσουν με την οξυδέρκεια και το κοφτερό πνεύμα τού συγγραφέα, οι πιστοί θα θα ανακαλύψουν νέα επιχειρήματα κατά της πίστης τους και οι αγνωστικιστές που δηλώνουν πως δεν έχουν άποψη για τον Θεό, ίσως πεισθούν ότι η θέση τους είναι μάλλον σαθρή.

Οπως και κάποια άλλα παρόμοια βιβλία που εκδόθηκαν τα τελευταία χρόνια, το «Τέλος της πίστης» και η «Απομάγευση» ανάμεσά τους, το βιβλίο του Ντόκινς είναι, εν μέρει, μια αντίδραση στις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου, οι οποίες έχουν καταγραφεί ως ενέργειες κατ’ ουσίαν θρησκευτικές. Οποια και αν ήταν τα κοινωνικά ή πολιτικά κίνητρα των αεροπειρατών, το θρησκευτικό ήταν εκείνο που τους μεταμόρφωσε σε όργανα θανάτου. Πίστευαν ότι επιτελούσαν έργο Θεού και θα ανταμείβονταν στη μεταθανάτια ζωή. Είναι φυσικά εύκολο να απορρίψει κανείς τέτοιους φανατικούς ζηλωτές, όμως, ποια η σχέση τους με τους καθημερινούς, σώφρονες, λογικούς πιστούς; Το πρόβλημα για τον Ντόκινς είναι ότι οι θρησκευτικοί μετριοπαθείς δημιουργούν ένα κόσμο ασφαλή για τους φονταμενταλιστές, προτείνοντας την πίστη ως αρετή και ενθαρρύνοντας τη θρησκευτική της αντιμετώπιση. Ποια είναι η θρησκευτική αντιμετώπιση της θρησκευτικής πίστης; Την απάντηση δίνει ίσως ένα ερώτημα: γιατί πιο εύκολα οι Κουάκεροι απαλλάσσονται από το στρατιωτικό καθήκον και τις συγκρούσεις, απ’ ό, τι οι άλλοι εκείνοι οι οποίοι απλώς απεχθάνονται και απορρίπτουν τη βία;

Ενα επιπλέον επιχείρημα κατά της θρησκείας του Ντόκινς είναι ότι οι θρησκευτικές αξίες μπορούν εύκολα να αντικατασταθούν με εξίσου ευεργετικές, μη θρησκευτικές αξίες. Ως πρελούδιο στη συζητήσιμη τούτη αξίωση, ο συγγραφέας εξετάζει το ενδιαφέρον ερώτημα, γιατί η θρησκεία είναι τόσο πλατιά διαδεδομένη. Η λατρεία θεοτήτων μπορεί να φαίνεται κάτι το παράλογο και ανώφελο, όμως συναντάται σε όλους τους χρόνους και πολιτισμούς. Εάν, λοιπόν, η θρησκεία ήταν κάτι το επιζήμιο, η φυσική επιλογή δεν θα την είχε απορρίψει; Οχι κατ’ ανάγκην. Ο Ντόκινς προτείνει την άποψη ότι η θρησκεία είναι παράπλευρο δημιούργημα νοητικών ικανοτήτων, οι οποίες εμφανίστηκαν για την εξυπηρέτηση άλλων στόχων και λειτουργιών. Μια μορφή της θεωρίας αυτής λέει ότι τα παιδιά είναι «προγραμματισμένα» να πιστεύουν ό, τι τους λένε οι γονείς τους, κάτι λογικό, από την άποψη ότι οι γονείς μεταδίδουν πολλές χρήσιμες πληροφορίες στα παιδιά τους. Το τρωτό τού συστήματος αυτού είναι ότι γίνεται «τύπος» για τη μετάδοση πληροφοριών που δεν εξυπηρετούν παρά μόνο την παράδοση.

Τούτο, όμως, δεν εξηγεί την ιδιαίτερη έλξη που ασκούν οι θρησκευτικές ιδέες σε σύγκριση με άλλες «παράλογες» ιδέες. Τα θρησκευτικά αισθήματα πρέπει να συμπορεύονται με την ανθρώπινη ψυχολογία. «Σε όλους τους καιρούς, θεωρείτο ότι η θρησκεία πρέπει να εκπληρώνει τέσσερις βασικούς σκοπούς της ανθρώπινης ζωής», γράφει ο Ντόκινς και τους αριθμεί: ερμηνεία, νουθεσία, παρηγοριά, έμπνευση.

Αυτοί είναι και οι στόχοι εναντίον των οποίων βάλλει. Καταδεικνύει με επιχειρήματα επεξεργασμένα στη δεκαετιών μάχη του εναντίον των φονταμενταλιστών, ότι η θρησκεία δεν παρέχει ικανοποιητική εξήγηση για τίποτα εάν ο Θεός δημιούργησε τον κόσμο, τότε ποιος δημιούργησε τον Θεό;

Σχετικά με τη νουθεσία, υποστηρίζει ότι η θρησκεία δεν είναι νόμιμη πηγή ηθικής. Αν ήταν οι Εβραίοι θα εκτελούσαν ακόμη όσους εργάζονται τα Σάββατα. Αλλά η ηθική από πού προέρχεται, τούτο δεν είναι σαφές. Για τον Ντόκινς, η πηγή είναι ένας συνδυασμός γενετικών ενστίκτων (τα οποία εξελίχθηκαν επειδή οι άνθρωποι κατανόησαν ότι ευεργετούνται περισσότερο από τη συνεργασία) και του πνεύματος των καιρών.

Πράγματι, παραδέχεται ο Ντόκινς, η θρησκεία φέρνει παρηγοριά και έμπνευση σε πολλούς ανθρώπους. Τούτα όμως θα μπορούσαν να τα παράσχουν και άλλα πράγματα. Αυτό είναι και το προβληματικότερο από τα επιχειρήματά του. Γι’ αυτόν, τούτα παρέχει η ενατένιση του φυσικού κόσμου. Το τελευταίο του κεφάλαιο είναι ένα εγκώμιο στις ριζικές αλλαγές που φέρνει η επιστήμη στην κοσμοαντίληψή μας. Πόσες όμως, πλην μιας, μειονότητες θα βρουν παρηγοριά στη θεωρία των κβάντα, όταν λαχταρούν να ξαναβρούν τους αγαπημένους τους σε κάποια άλλη ζωή;

Και πώς απαλλάσσεται κανείς από τη θρησκεία; Δίνοντας το βιβλίο αυτό σε θρήσκους φίλους του, για χριστουγεννιάτικο δώρο; Ορισμένοι δεν πρόκειται ποτέ να πειστούν και αυτή είναι η φύση της πίστης. Το πρόγραμμα του Ντόκινς έχει δύο πλευρές. Η μία είναι να υπονομευθεί ο τρόπος μετάδοσης των θρησκευτικών ιδεών από τους γονείς στα παιδιά. Επιδιώκει την αλλαγή συνόλου του πνεύματος, έτσι ώστε όταν ακούει κανείς για «παιδί καθολικό» ή «μουσουλμανικό», εύλογα να ρωτάει πώς ένα παιδί σχημάτισε ήδη ιδέες για τη μετουσίωση ή την τζιχάντ.

Σε ίδια θέση

Η άλλη είναι να ενεργοποιηθούν οι μη πιστεύοντες, οι οποίοι γι’ αυτόν βρίσκονται στην ίδια θέση όπως οι ομοφυλόφιλοι πριν από 50 χρόνια. Δηλ. στιγματισμένοι και, στην Αμερική, μη εκλέξιμοι σε δημόσια αξιώματα. Ο Ντόκινς ονειρεύεται τη μέρα όταν οι αθεϊστές θα έχουν την ίδια θέση, όπως οι πιστοί. Αν μη τι άλλο, το βιβλίο του τους βοηθάει να βγουν από την κρυψώνα τους.