ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Ο Γερμανός ζωγράφος του Ερρίκου Η΄

Η απόφαση του Χανς Χολμπάιν του Νεότερου (1497/8-1543) να εγκατασταθεί στο Λονδίνο στις αρχές του 16ου αιώνα δεν αποτελεί ορόσημο μόνο για την εξέλιξη της προσωπικής του καριέρας, αλλά και για την πορεία της βρετανικής ιστορίας της τέχνης γενικότερα. Ενας Γερμανός καλλιτέχνης ήταν αυτός που ουσιαστικά εισήγαγε την αναγεννησιακή τέχνη στην Αγγλία την εποχή της Δυναστείας των Τυδώρ.

Τον αντίκτυπο της παρουσίας του στην πολιτισμική ζωή της χώρας, καθώς και το εύρος του ταλέντου του μέσα από την ποικιλότητα των καλλιτεχνικών του καταθέσεων, φωτίζει η έκθεση «Ο Χολμπάιν στην Αγγλία» που παρουσιάζεται στην Tate Βritain.

Ο Χανς Χολμπάιν θα ζήσει στο Λονδίνο από το 1526 μέχρι το 1528, κατόπιν θα επιστρέψει στη Βασιλεία, για να φύγει και πάλι για την Αγγλία το 1532, οπότε και θα παραμείνει μέχρι το θάνατό του, το 1543. Πραγματοποιεί το πρώτο του ταξίδι, έχοντας ήδη μια δεκάχρονη παραγωγική διαδρομή στη Βασιλεία και κρατώντας στα χέρια του μια συστατική επιστολή από τον λόγιο και ουμανιστή Ερασμο για τον σερ Τόμας Μορ, έναν πανίσχυρο άνδρα στο βασίλειο του Ερρίκου Η΄. Οι περιορισμοί που επέβαλε η Μεταρρύθμιση στο πεδίο των τεχνών, με την απαγόρευση της θρησκευτικής θεματογραφίας, είχαν ως άμεσο αποτέλεσμα τη μείωση των παραγγελιών, συνεπώς και των εσόδων των καλλιτεχνών, γεγονός που ώθησε τον Χολμπάιν να αναζητήσει αλλού μια καλύτερη τύχη. «Το μεγαλύτερο κίνητρο γι’ αυτό το ταξίδι ήταν μάλλον η επιθυμία του να γίνει αυλικός ζωγράφος», επισημαίνει η επιμελήτρια της έκθεσης Σούζαν Φόιστερ, ένας στόχος που θα επιτευχθεί σε σύντομο διάστημα.

Από τα πρώτα έργα που δημιούργησε σε βρετανικό έδαφος είναι το χαμένο πορτρέτο της οικογένειας Μορ και τα προσχέδια που έχουν διασωθεί είναι αυτά τα οποία, μαζί με τρία προγενέστερα αριστουργηματικά πορτρέτα του Εράσμου, ουσιαστικά εισάγουν τον επισκέπτη στην έκθεση. Για έναν καλλιτέχνη, που έως τότε είχε ασχοληθεί περισσότερο με το διακοσμητικό σχέδιο και τις μεγάλες συνθέσεις, η φήμη του ως πορτρετίστα διογκώνεται και εξαπλώνεται ταχύτατα. Μεταξύ των παραγγελιοδοτών του Χολμπάιν, εκτός από πολλά μέλη της αυλής και της αγγλικής αριστοκρατίας, συγκαταλέγονται και αρκετοί εύποροι Γερμανοί έμποροι που ζουν στο Λονδίνο. Απ’ όσο γνωρίζουμε, του αναθέτουν επίσης το σχεδιασμό του περιπτέρου τους για τις εορταστικές εκδηλώσεις που συνόδευαν τη στέψη της Αν Μπόλεϊν, καθώς και δύο ζωγραφικές συνθέσεις για τη διακόσμηση του κτιρίου της Χανσεατικής Ενωσης, έργα γνωστά σήμερα μόνο από σχέδια, τα οποία συμπεριλαμβάνονται στην έκθεση.

Δεξιοτέχνης στα πορτρέτα

Το πορτρέτο είναι ένα είδος ζωγραφικής ήδη αρκετά διαδεδομένο στη χώρα, όταν φτάνει ο Χολμπάιν: αποτελεί τεκμήριο της κοινωνικής καταξίωσης, μέσο διασφάλισης της υστεροφημίας του εικονιζόμενου, πολύτιμο εργαλείο ακόμη και για την οργάνωση συνοικεσίων. «Η δεξιοτεχνία του στην τέχνη του πορτρέτου ήταν εξαιρετική. Ηταν ένας καλλιτέχνης, ο οποίος είχε την ικανότητα να αποτυπώνει την ανθρώπινη μορφή με τόση πιστότητα, με έναν τρόπο που ήταν πρωτόγνωρος για τους Αγγλους εκείνη την εποχή», τονίζει η Φόιστερ.

Και πράγματι, αυτό που σε εντυπωσιάζει περισσότερο όταν παρατηρείς τα έργα του, πέρα από τη ζωντάνια των προσώπων, είναι η σχολαστική καταγραφή των λεπτομερειών, η απίστευτα αληθοφανής αποτύπωση της υφής των αντικειμένων και της ανθρώπινης μορφής. Νομίζεις ότι αγγίζοντας την επιφάνεια του πίνακα, θα αισθανθείς την απαλότητα της γούνας, του μεταξιού, του βελούδου, την ανάγλυφη επιφάνεια του κεντημένου υφάσματος, των βαρύτιμων κοσμημάτων.

Για επιλογή συζύγου

Σίγουρα, αυτό το εξαιρετικό ταλέντο του Χολμπάιν, να αντιγράφει με ακρίβεια τη φυσική πραγματικότητα, είχε αναγνωρίσει ο Ερρίκος Η΄ και τον εμπιστεύθηκε για να ταξιδέψει στην Ηπειρωτική Ευρώπη και να επιστρέψει με τα πορτρέτα των υποψηφίων βασιλικών συζύγων, προκειμένου να επιλέξει τη διάδοχο της τρίτης γυναίκας του, της εκλιπούσας Τζέιν Σίμουρ.

Η Χριστίνα της Δανίας, δούκισσα του Μιλάνου, γνωρίζοντας το φρικιαστικό τέλος της Κατρίν ντ’ Αραγκόν και της Αν Μπόλεϊν (της πρώτης και δεύτερης συζύγου του Ερρίκου που αποκεφαλίστηκαν), ήταν η υποψήφια που απέρριψε την πρόταση γάμου. Είπε χαρακτηριστικά πως αν είχε δύο κεφάλια, ευχαρίστως θα έθετε το ένα στη διάθεση του βασιλιά της Αγγλίας. Απογοητευμένος ο Ερρίκος, ο οποίος την είχε βρει αρκετά ελκυστική βλέποντας το ολόσωμο πορτρέτο της, αποφάσισε να παντρευτεί την Αν ντε Κλεβ για να την χωρίσει λίγους μήνες αργότερα, διαπιστώνοντας πως τελικά η εικόνα δεν είχε καμιά απολύτως σχέση με την πραγματικότητα.

Και όμως, γι’ αυτόν τον ατυχή γάμο, τελικά δεν αποκεφαλίστηκε ο ζωγράφος που ήταν υπεύθυνος για τη λάθος εντύπωση που δόθηκε, αλλά ο Τόμας Κρόμγουελ, ο άνθρωπος που είχε την ευθύνη για το συνοικέσιο και, τραγική ειρωνεία, είχε συστήσει τον Χολμπάιν στον βασιλιά (το πορτρέτο του, όπως και του Μορ, τα οποία ανήκουν στη Συλλογή Frick της Νέας Υόρκης, καθώς και Οι Πρέσβεις της Εθνικής Πινακοθήκης του Λονδίνου είναι οι τρεις ηχηρές απουσίες από την έκθεση).

Οικουμενικός καλλιτέχνης

Ο Ερρίκος ήταν, καθώς φαίνεται, πολύ ικανοποιημένος από τις υπηρεσίες που του πρόσφερε ο αυλικός ζωγράφος του. Η μεγάλη τοιχογραφία που κοσμούσε το Παλάτι του Γουάιτχολ και απεικόνιζε -εκθείαζε ή προπαγάνδιζε μάλλον θα ήταν πιο σωστό να λέγαμε- τον Ερρίκο, την Τζέιν Σίμουρ και τους γονείς του, Ερρίκο Ζ΄ και Ελισάβετ του Γιορκ, πετύχαινε σίγουρα τον σκοπό της: τον εντυπωσιασμό των επισκεπτών. Το έργο καταστράφηκε από πυρκαγιά το 1698 και είναι γνωστό μόνο από ένα αντίγραφο του 1667. Ο,τι έχει καταφέρει να αντέξει στο χρόνο και είναι από τα χέρια του Χολμπάιν βρίσκεται ανάμεσα στα εκθέματα στην Tate Britain, δηλαδή το προσχέδιο της αριστερής πλευράς.

«Η παρουσία του ήταν πολύ σημαντική σε μια αυλή που είχε αρχίσει να συνειδητοποιεί τη δύναμή της και την εξέχουσα θέση της στην Ευρώπη, σε μια αυλή που βρισκόταν σε ένα διαρκή ανταγωνισμό με τους άλλους βασιλικούς οίκους της εποχής, ιδιαίτερα με αυτόν της Γαλλίας. Ηταν ένας μεγάλος ζωγράφος της Αναγέννησης, ένας οικουμενικός καλλιτέχνης, που ο καθένας θα ήθελε να είχε στην υπηρεσία του», υπογραμμίζει η Φόιστερ.

Η δραστηριότητα του Χολμπάιν δεν περιοριζόταν μόνο στη ζωγραφική. Δεν είναι υπερβολή να λέγαμε ότι είχε αναλάβει να επέμβει και να διαμορφώσει τη συνολικότερη εικόνα του Ερρίκου Η΄ και του περίγυρού του. Σχεδίαζε στολές για το βασιλιά, καθώς και για τα άλογά του, κοσμήματα, από πόρπες μέχρι κουμπιά, λαβές για ξίφη και στιλέτα, πολύτιμα διακοσμητικά αντικείμενα για το τραπέζι, τζάκια κ.ο.κ. Και αυτή είναι μια πτυχή της δουλειάς του που θέλει να αναδείξει η επιμελήτρια, με την παρουσίαση πολλών τέτοιων σχεδίων του.

Ταξίδι στον χρόνο

Ο Ερρίκος Η΄, η Τζέιν Σίμουρ, ο γιος τους και πολυπόθητος διάδοχος πρίγκιπας Εδουάρδος, η Αν ντε Κλεβ και η Κάθριν Χάουαρντ (με ένα ερωτηματικό), ο σερ Τόμας Γουάιτ, ο δούκας Τόμας Χάουαρντ, ο δρ Τζον Τσέιμπερς και τόσοι άλλοι από το στενό περιβάλλον του βασιλιά, αποτυπωμένοι από τον Γερμανό μετρ, βρίσκονται και πάλι μαζί ύστερα από πέντε αιώνες, κάτω από την ίδια στέγη. Βγαίνοντας από την Tate Britain νιώθεις σαν να έχει ολοκληρωθεί ένα ταξίδι στο χρόνο, σαν να έχεις ζήσει για λίγο την ατμόσφαιρα μιας από τις πιο ευημερούσες και τρικυμιώδεις ταυτόχρονα περιόδους στην ιστορία της Μεγάλης Βρετανίας: έχεις βιώσει τη γεμάτη χλιδή και κίνδυνο ζωή στην αυλή του Ερρίκου Η΄.

Ο Χανς Χολμπάιν δεν συνέβαλε μόνο στο πέρασμα της Αγγλίας από τη μεσαιωνική στην αναγεννησιακή τέχνη, μέσω μιας αισθητικής που θα πρέπει να πούμε ότι βεβαίως και είχε δάνεια από την Ιταλία, όμως, και κυρίως, ήταν εμποτισμένη με το αυστηρό «γοτθικό» πνεύμα της γερμανικής αναγέννησης. Δημιούργησε επίσης μια δεξαμενή ανεκτίμητων οπτικών ιστορικών ντοκουμέντων της εποχής αυτής.

Η κληρονομιά που άφησε στη βρετανική τέχνη

Η επιμελήτρια της έκθεσης επιχειρεί να ερευνήσει και ένα ακόμη ζήτημα: αυτό της επιρροής που άσκησε ο Χολμπάιν στους σύγχρονους με αυτόν Αγγλους καλλιτέχνες και του κληροδοτήματος που άφησε στη βρετανική τέχνη.

«Είναι ένα ερώτημα που, όπως διαπιστώνει κανείς, πολύ δύσκολα μπορεί να απαντηθεί. Το σημαντικότερο εμπόδιο προκύπτει από τη διαδοχική ανάληψη του θρόνου και από τα τρία παιδιά του Ερρίκου Η΄, δηλαδή από τον Εδουάρδο ΣΤ΄, τη Μαίρη Α΄ και την Ελισάβετ Α΄. Στα χρόνια της βασιλείας τους η Αγγλία περνάει από έναν ακραίο Προτεσταντισμό στον Καθολικισμό, για να γυρίσει και πάλι στον Προτεσταντισμό. Ηταν μια περίοδος, κατά την οποία τέθηκαν πολλά εμπόδια στην ομαλή εξέλιξη της τέχνης. Δεν είναι εύκολο να βρεις κάποια ίχνη της κληρονομιάς του Χολμπάιν, διότι υπάρχει έλλειψη συνέχειας. Κάνουμε, τουλάχιστον, μια προσπάθεια διότι είναι πολύ σημαντικό ιστορικά να προσπαθήσουμε να το καθορίσουμε. Ξέρουμε ότι ακόμη και αν με δυσκολία εντοπίζεις την όποια επίδρασή του στη ζωγραφική, ήταν ένα πρόσωπο που θαύμαζαν και εκτιμούσαν πολύ στην Αγγλία του 16ου αιώνα», εξηγεί η Σούζαν Φόιστερ.