ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Ημερολόγιο για τον Νίκο Εγγονόπουλο

«Ο ποιητής Νίκος Εγγονόπουλος». Ημερολόγιο 2007. Επιμέλεια: Θανάσης Χατζόπουλος. Καλλιτεχνική επιμέλεια: Γεωργία Νόνα. Εκδόσεις «Υψιλον» 2006.

Γελαστός ο Νίκος Εγγονόπουλος στο σκληρό εξώφυλλο του Ημερολογίου συνοδεύει, όπως αρμόζει, τις ευχές του επιμελητή και του εκδότη για «Καλή Χρονιά» διατυπωμένες εκείνες στις τελευταίες σελίδες, μαζί με τις Ευχαριστίες τους. Ομως πολύ περισσότερο από ένα Ημερολόγιο ο ανά χείρας τόμος είναι ένα πολύτιμο εγχειρίδιο, αφιερωμένο στον άνθρωπο-καλλιτέχνη Νίκο Εγγονόπουλο, στην επέτειο των 100 χρόνων από τη γέννησή του, που υπερβαίνει κατά πολύ τον ορίζοντα προσδοκιών του συγκεκριμένου χώρου.

Η εστίαση ακριβώς στον χρόνο, στο πέρασμά του, στην κίνηση ή την εναλλαγή του είναι αυτή που επέτρεψε στον επιμελητή Θανάση Χατζόπουλο να συνδέσει την οντότητα ενός ημερολογίου με το γεγονός της Ποίησης. Ετσι, με αφορμή το αποφθεγματικό απόσπασμα του Εγγονόπουλου: «Ο χρόνος επηρεάζει τη μορφή. Ανάγκη πάσα ο καλλιτέχνης να είναι του καιρού του» γίνεται, στο προλογικό κείμενο, μια ενδιαφέρουσα επισήμανση. Ο Χατζόπουλος διατυπώνει την υποψία μήπως «οι κοινωνίες και οι άνθρωποι κάθε εποχής δεν είναι της εποχής τους», αλλά «βρίσκονται σε καθυστέρηση όσον αφορά τις αλλαγές που συμβαίνουν γύρω τους και στον καιρό τους». Και αναρωτιέται «μήπως αυτή θα ήταν η ερμηνεία για τις πρωτοπορίες στην τέχνη». «Μήπως, δηλαδή, δεν πρόκειται ακριβώς για πρωτοπορίες ή για προβάδισμα, αλλά για καλλιτέχνες που είναι του καιρού τους σε εποχές που δεν συγχρονίζονται με τον καιρό τους, σε κοινωνίες που αδρανούν και ζουν με καθυστέρηση τις αλλαγές όταν δεν τις αρνούνται;». Κατ’ εξοχήν περίπτωση ποιητή που ήρθε αντιμέτωπος όχι απλώς με την άρνηση αλλά με τη χλεύη και την κακεντρέχεια, ο Εγγονόπουλος ήταν, λοιπόν, «ανατρεπτικός» διότι υπήρξε «κατοπτρικός», ενώ, από την άλλη, η αντοχή του έργου του στον χρόνο μάς επιτρέπει να γιορτάζουμε τα 100 χρόνια από τη γέννησή του ως «γενέθλιο έτος». Από τα παραπάνω προκύπτει μια αναπάντεχα φιλοσοφούσα δικαίωση της συνύπαρξης του έργου του Εγγονόπουλου και των σχετικών κριτικών μελετημάτων με τη συνήθη διάταξη και μορφή ενός ημερολογίου. Περιλαμβάνονται εδώ βιβλιογραφικός και δισκογραφικός κατάλογος, φωτογραφίες, σχέδια και εικόνες ζωγραφικών έργων του ποιητή, όπως και αποσπάσματα από ανέκδοτες μελέτες για το λογοτεχνικό του έργο, σύντομα άρθρα που γράφτηκαν ειδικά για τη συγκεκριμένη έκδοση και, βέβαια, μια πλούσια σειρά από αναδημοσιευόμενα τμήματα κειμένων για τον Νίκο Εγγονόπουλο, των: Δημήτρη Δασκαλόπουλου, Αλέξανδρου Αργυρίου, Ανδρέα Εμπειρίκου, Σωτήρη Σόρογκα, Ρένας Ζαμάρου, Γιώργη Γιατρομανωλάκη, Αντρέα Καραντώνη, Φραγκίσκης Αμπατζοπούλου, Γιάννη Βαρβέρη, Νάνου Βαλαωρίτη, Νίκης Λοϊζίδη, Μιχάλη Ανθη, Γιώργου Θεμέλη, Νικηφόρου Βρεττάκου, Κώστα Γεωργουσόπουλου, Στέφανου Διαλησμά, Δημήτρη Δημηρούλη, Ελλης Φιλοκύπρου, Αναστάση Βιστωνίτη, Ολυμπίας Ταχοπούλου, Δώρας Μέντη και αρκετών ακόμα. Βιογραφικό σημείωμα με τη συνήθη μορφή δεν υπάρχει (πέρα από τα παρέμβλητα στον ημεροδείκτη βιογραφικά ψήγματα), υπάρχουν, όμως, κάποια παραθέματα από την αλληλογραφία του ποιητή και, φυσικά, οι πολύτιμες για το βιογραφικό τους υλικό μαρτυρίες της συζύγου και της κόρης του, όπως και των φίλων, ομοτέχνων, μαθητών και θαυμαστών του, ανάμεσα στους οποίους βρίσκουμε και τα ονόματα των: Νικολάου Μουτσόπουλου, Θαλή Αργυρόπουλου, Μίλτου Σαχτούρη, Ε. Χ. Γονατά, Οδυσσέα Ελύτη, Γιάννη Γκούμα. Οσο για τις μικρές βινιέτες με τις χαρακτηριστικές εγγονοπουλικές φιγούρες του ζωγραφικού νευρόσπαστου, που συνιστούν το σήμα κατατεθέν του Ημερολογίου, δημοσιεύονται εδώ για πρώτη φορά, όπως και οι φιγούρες – μονοκοντυλιές που εικονογραφούν την ενότητα «Εξι σύγχρονοι ποιητές για την ποίηση του Νίκου Εγγονόπουλου».

Κυρίαρχη, πάντως, πάνω σε όλα όσα προαναφέρθηκαν αναδεικνύεται η ίδια η ποίηση του Εγγονόπουλου, καθώς ανθολογείται εδώ σε πορεία όχι γραμμική, ίσως υπακούοντας εν μέρει στην άποψη του επιμελητή, σύμφωνα με την οποία «ακόμα και τα πιο ανοιχτά μυαλά της εποχής μας θα ήταν καλύτερα να διαβάσουν τα ποιήματα του Εγγονόπουλου από το τέλος προς την αρχή, δηλαδή από την Κοιλάδα με τους ροδώνες προς το μην ομιλείτε εις τον οδηγόν», ανασημασιοδοτώντας έτσι τα πρώτα μέσα από τη «θυμοσοφική αύρα» και την «υπαρξιακή πάσχουσα» συνείδηση των μεταγενέστερων.

Και είναι η ποίηση, βέβαια, και μάλιστα, οι πρώτες εκδηλώσεις της στον Εγγονόπουλο, που δίνει την απάντηση, μία απάντηση έστω, στο ερώτημα περί του «καιρού», της σωστής ώρας, και του χρόνου που τέθηκε στην αρχή. Στο «Μην ομιλείτε εις τον οδηγόν Ι» διαβάζουμε πως «Αλβανοί χορεύοντες σκέπτονται να στρέψουν προς νέες διευθύνσεις τις ενέργειές τους, εις τρόπον ώστε τα παιδιά να μην καταλάβουν τίποτες από τις πικρίες και τας απογοητεύσεις της ζωής. Να μην καταλάβουν τίποτες πριν από τον καιρό τους». Πότε έρχεται στ’ αλήθεια αυτός ο καιρός; Μήπως αμυνόμαστε, τελικά, καθυστερώντας να τον καταλάβουμε; Οπως και να έχει, ο Εγγονόπουλος, καθώς πίστευε και ο ίδιος στον παρηγορητικό σκοπό της ζωντανής παρουσίας που συνιστά το έργο τέχνης, έρχεται να μας συνοδεύσει να διανύσουμε το 2007, με μία έκδοση που «προσομοιάζει» σε Πρακτικά Συνεδρίου, προανακρούοντας εκείνο που θα λάβει χώρα το προσεχές φθινόπωρο. Ως τότε… «Χαίρε (σ) τε».