ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Μοναχικοί κλόουν, τρυφεροί και κυνικοί

Πόσες φορές έχουμε απολαύσει τον Τσάρλι Τσάπλιν να μετατρέπει μια μπότα, τα κορδόνια της και τα καρφιά της σόλας σε ένα ρομαντικό δείπνο για δύο, με τον ίδιο θαυμασμό για την απόλυτη σύζευξη του τραγικού με το κωμικό; Ή τον Μπάστερ Κίτον ως μηχανοδηγό τρένων την εποχή του αμερικανικού εμφύλιου να κυνηγάει μ’ ένα χειροκίνητο βαγονέτο τούς γιάνκηδες που του κλέβουν την ατμομηχανή μαζί με την αγαπημένη του; Μπορεί ο «Χρυσοθήρας» και ο «Στρατηγός» να αγγίζουν την αφηγηματική τελειότητα και να ανθολογούνται στις κορυφαίες κινηματογραφικές στιγμές του 20ού αιώνα, είναι όμως ανάμεσα στις πολλές που έχουν αναδείξει την κωμωδία ως ανυπέρβλητη τέχνη. Οι θεωρητικοί του κινηματογράφου υποστηρίζουν ότι οι κλόουν που έχουμε αγαπήσει και με τις ταινίες τους έχουμε μεγαλώσει, ήταν άρρηκτα συνδεδεμένοι με το χάος. Κάποιοι το προκαλούσαν είτε συνειδητά (Αδελφοί Μαρξ) είτε ασυνείδητα (Πίτερ Σέλερς, Ζακ Τατί). Αλλοι το εκμεταλλεύονταν (Τσάρλι Τσάπλιν) ή το θεωρούσαν φυσικό στοιχείο του περιβάλλοντός τους (Ρομπέρτο Μπενίνι). Και φυσικά κάποιοι διένυαν δεκάδες χιλιόμετρα σελιλόιντ, προσπαθώντας να επιβιώσουν μέσα σε ένα απόλυτα χαοτικό σύμπαν (Μπάστερ Κίτον, Χάρολντ Λόιντ). Γιατί όμως το χάος αποτελεί την κύρια πηγή της κωμωδίας; Γιατί γελάμε με την παντελή έλλειψη λογικής και νοήματος; Ισως η κωμωδία να λειτουργεί με τον ίδιο τρόπο με τον οποίο λειτουργούν οι ταινίες τρόμου. Και τα δύο αυτά είδη εκτονώνουν τον φόβο μας μπροστά σε μια μη κανονική εκδοχή της πραγματικότητας. Ενώ όμως οι ταινίες τρόμου μεγεθύνουν και επιβεβαιώνουν αυτόν τον φόβο, η κωμωδία τον ευτελίζει και μας κάνει να γελάμε με τον ίδιο μας τον εαυτό. «Οι κλόουν είναι εδώ για να μας δείξουν πως μια εναλλακτική πραγματικότητα δεν είναι απαραίτητα τρομακτική. Αντιθέτως, μπορεί να είναι εξαιρετικά διασκεδαστική». Κάπως έτσι, το 23ο Πανόραμα Ευρωπαϊκού Κινηματογράφου, μας εισάγει στο αφιέρωμα στον «Μοναχικό κλόουν», μία από τις κεντρικές εκδηλώσεις της φετινής του διοργάνωσης (21 – 31 Οκτωβρίου). Ο εμπνευστής και η ψυχή του Πανοράματος, κριτικός Νίνος Φένεκ Μικελίδης, έχει επιλέξει 11 ταινίες μέσα από τις οποίες συνοψίζεται η εξέλιξη της κωμικής ιδιοφυΐας σε διαφορετικές περιόδους. Το ιδιοσυγκρασιακό χιούμορ του Μπάστερ Κίτον διασταυρώνεται με τον σαρκαστικό και τρυφερό ουμανισμό του Τσάρλι Τσάπλιν, η σουρεαλιστική ελευθερία των αδελφών Μαρξ με το κομψοτέχνημα της απροσάρμοστης φιγούρας του Ζακ Τατί και ο μπουφόνικος κυνισμός του Τζέρι Λιούις με το καταλυτικό χιούμορ του Πίτερ Σέλερς. Αν και η αμερικανική κωμωδία, κυρίως, έχει αφήσει εποχή, ο ευρωπαϊκός κινηματογράφος έχει τους δικούς του εκπροσώπους. Ο Ζακ Τατί και ο υποτιμημένος Πιερ Ετέξ είναι, ίσως, οι σημαντικότεροι. Ο κ. Ιλό, με παντελόνι τρουά καρ, παπιγιόν, καμπαρντίνα ώς το γόνατο ελαφρώς ανασηκωμένη μπροστά, ομπρέλα, καπέλο και πίπα, είναι ο αφηρημένος, αδέξιος, ονειροπόλος μικροαστός που αδυνατεί να προσαρμοστεί στην τεχνολογική πρόοδο. Από τον «Θείο» κρατάμε την σκηνή όπου ο κ. Ιλό αντανακλά τις ακτίνες του ήλιου στο τζάμι ενός παραθύρου για να κελαηδήσει ένα καναρίνι… Ο Πιερ Ετέξ ξεκίνησε την καριέρα του ως σεναριογράφος του Τατί. Το ύφος του αποδίδει τον τίτλο του αφιερώματος: τη μελαγχολία του κλόουν του τσίρκου.

Το 23ο Πανόραμα Ευρωπαϊκού Κινηματογράφου, που διοργανώνεται από τον Πολιτισμικό Οργανισμό του Δήμου Αθηναίων, αρχίζει την ερχόμενη Πέμπτη. Το αφιέρωμα στο «Μοναχικό κλόουν» περιλαμβάνει τις ταινίες: «Ο Τζέρι Λούις και τα 32 κορίτσια», «Ο στρατηγός», «Ο κάμεραμαν», «Ο Σαρλό Δικτάτορας», «Ο χρυσοθήρας», «Monkey Business», «Never give a sucker an even break», «Ο θείος μου», «Το πάρτι», «Στην παγίδα του νόμου», «Γιο γιο».

Αίθουσες: «Απόλλων», «Τριανόν», Ιδρυμα «Μιχάλης Κακογιάννης».