ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Ο doctor theatre μάς θεραπεύει…

«Οταν σταθήκαμε με τον Σαμ στην είσοδο της Επιδαύρου έγειρε προς το μέρος μου και είπε: αν δεν είχαν κτίσει αυτό το μέρος, κανείς από εμάς δεν θα είχε δουλειά!…». Ο Κέβιν Σπέισι, στο πολύ μικρό γραφείο του στο Old Vic, ξυπόλητος, φορώντας μια μπλε βερμούδα και άσπρο μακό, έχει ανεβάσει τα πόδια του πάνω στο τραπέζι. Είναι 11.30 το βράδυ, αμέσως μετά την τρίωρη παράσταση του «Ριχάρδου Γ΄» του Σαίξπηρ, σε σκηνοθεσία Σαμ Μέντες, στη διάρκεια της οποίας ο βραβευμένος με Οσκαρ Αμερικανός ηθοποιός και καλλιτεχνικός διευθυντής του θρυλικού βρετανικού θεάτρου τα τελευταία 7 χρόνια δεν απουσιάζει παρά ελάχιστα από τη σκηνή. Το κοινό, 1.040 θεατές, τον έχει μόλις όρθιο αποθεώσει, για αρκετά λεπτά. Κάθε βράδυ, από τις 18 Ιουνίου που δόθηκε η πρεμιέρα, συμβαίνει το ίδιο. Το standing ovation για τους Βρετανούς δεν είναι καθόλου συνηθισμένη αντίδραση. Αναπάντεχη ήταν όμως και η συνομιλία μαζί του. Φτάσαμε στο Λονδίνο για να δούμε την παράσταση, παραγωγή του Bridge Project, που μεταφέρεται στην Επίδαυρο στο πλαίσιο του Φεστιβάλ για τρεις παραστάσεις (29, 30, 31 Ιουλίου) με σχεδόν εξαντλημένα τα εισιτήρια, να συναντήσουμε τρεις σημαντικούς ηθοποιούς του θιάσου, αλλά -κατηγορηματικά- όχι τον Σπέισι. Μια τυπική «καλησπέρα» εξελίχθηκε, από την καλή διάθεση της στιγμής, σε 11λεπτη συνέντευξη. Το τρίχρονο διατλαντικό θεατρικό εγχείρημα του Bridge Project, που φέρνει στη σκηνή Αγγλους και Αμερικανούς ηθοποιούς (συνεργασία του Old Vic και της Μουσικής Ακαδημίας του Μπρούκλιν) ολοκληρώνεται τον Ιανουάριο του 2012. Απολαύσαμε ήδη στην Επίδαυρο (Αύγουστο του 2009) μιαν άλλη παραγωγή του, το σαιξπηρικό «Χειμωνιάτικο παραμύθι» με τον Ιθαν Χοκ σε σκηνοθεσία και πάλι του Σαμ Μέντες. Τότε, ο Κέβιν Σπέισι παρακολουθούσε από τον κοίλον. Το γραφείο στο Old Vic αναδίνει, στην ατμόσφαιρα και στις φωτογραφίες που μας περιβάλλουν, ιστορία δύο σχεδόν αιώνων (ιδρύθηκε το 1818). «Η θέση του καλλιτεχνικού διευθυντή ήρθε σε μια στιγμή που ήθελα να κάνω μια αλλαγή στη ζωή μου. Ηταν κάτι σαν πεπρωμένο…» λέει ο Σπέισι, που αναγέννησε έναν ταλαιπωρημένο και σε κάμψη θεσμό. «Πιστεύω ότι το κράτος πρέπει να υποστηρίζει και να συντηρεί το θέατρο και τον πολιτισμό του, αλλά δεν πιστεύω ότι πρέπει και τα δύο να εξαρτώνται μόνο από την πολιτεία. Το Old Vic μπορεί πια να ζει χωρίς το κράτος».

Είμαστε Ομάδα με το όμικρον κεφαλαίο

– Πρέπει να είναι εξουθενωτικός αυτός ο ρόλος…

– Ποτέ δεν ήμουν περισσότερη ώρα στη σκηνή σε μια παράσταση, όσο σε αυτήν εδώ, και ποτέ δεν είχα μεγαλύτερη ενέργεια μετά το τέλος της. Αυτό το έργο γράφτηκε από έναν Σαίξπηρ πολύ νέο και χωρίς εμπειρία. Δεν είχε μάθει ακόμα αυτό που έμαθε αργότερα: να δίνει στον πρωταγωνιστικό ρόλο ανάσες. Δεν μπορεί να κάνει ο πρωταγωνιστής εννιά σκηνές στη σειρά χωρίς διάλειμμα. Στον «Ριχάρδο Γ΄» σε αναγκάζει να το κάνεις. Είναι πολύ απαιτητικός ρόλος. Ομως, επειδή και ο Σαίξπηρ ήταν ηθοποιός, κάποια στιγμή συνειδητοποίησε ότι δεν μπορεί να το κάνει αυτό.

– Εχετε ερμηνεύσει άλλο Σαίξπηρ εκτός από τους δύο Ριχάρδους, Β΄ και Γ΄;

– Μεγάλωσα με τον Σαίξπηρ, αλλά, ως επαγγελματίας, όχι. Ο πρώτος ρόλος ήταν ο «Ερρίκος Δ΄», το Α΄ Μέρος, στο Σέντραλ Παρκ, μόλις είχα αποφοιτήσει από τη σχολή Τζούλιαρντ. Υστερα έκανα τον «Ριχάρδο Β΄» στο Ολντ Βικ, τη δεύτερη χρονιά που ήμουν εδώ, και τώρα αυτό.

– Εχετε σκεφτεί ποτέ να παίξετε αρχαία τραγωδία στην Επίδαυρο;

– Δεν έχω ούτε ένα δευτερόλεπτο στη ζωή μου αυτή τη στιγμή να σκεφτώ οτιδήποτε άλλο εκτός από αυτόν το ρόλο. Να τελειώσω αυτό και βλέπουμε…

– Μεσολαβούν λίγες μόνον ημέρες πριν έρθετε στην Ελλάδα, μια χώρα σε μεγάλη οικονομική κρίση. Ποια είναι η εικόνα της Ελλάδας που έχετε, απ’ ό,τι έχετε ακούσει ή διαβάσει;

– Δεν θα μείνω καθόλου στην Αθήνα για να δω την οργή, την απογοήτευση και τον θυμό του κέντρου της πόλης. Ετσι, δεν θα έχω καμία απευθείας επαφή. Ελπίζω όμως να έχουν την ευκαιρία οι άνθρωποι να έρθουν να δουν την παράσταση στην Επίδαυρο, να ζήσουν την εμπειρία όπως τη βίωσα κι εγώ παρακολουθώντας το «Χειμωνιάτικο παραμύθι». Ανεξάρτητα από την οικονομική κατάσταση που επικρατεί σε όλον τον κόσμο, οι άνθρωποι έχουν την ανάγκη να μοιραστούν την εμπειρία του θεάτρου. Εάν δείτε τον αριθμό των εισιτηρίων στο Γουέστ Εντ και στο Μπρόντγουεϊ, είναι εντυπωσιακό… Περισσότερα από κάθε άλλη περίοδο στην ιστορία τους. Ισως όταν οι καιροί είναι δύσκολοι και ο κόσμος αντιμετωπίζει προκλήσεις…

– Αναζητάει και τις απαντήσεις…

– Ισως όχι μόνον αυτό. Οταν βλέπουμε χαρακτήρες όπως τον Ριχάρδο Γ΄ σκεφτόμαστε ότι, τελικά, δεν είναι και τόσο άσχημα τα πράγματα!.. Είναι ο «doctor theatre» που επεμβαίνει. Οτιδήποτε και να σου συμβαίνει, όπως και να ‘σαι, όση απογοήτευση κι αν νιώθεις, διασχίζεις αυτήν την πόρτα, ανεβαίνεις στη σκηνή και ο «doctor theatre» σε θεραπεύει.

– Και το κοινό επίσης θεραπεύεται.

– Δεν υπάρχει αμφιβολία γι’ αυτό.

– Γιατί αφήνετε λοιπόν το Old Vic; Εχετε πει ότι χρειάζεται «νέο καλλιτεχνικό αίμα». Τι εννοείτε;

– Φεύγω το 2015… Είναι αρκετός χρόνος έως τότε. Αλλά ασφαλώς και χρειάζεται νέο αίμα, όπως όλα τα θέατρα. Δείτε την ιστορία των καλλιτεχνικών διευθυντών. Ορισμένοι μένουν δέκα χρόνια, άλλοι λιγότερα, άλλοι περισσότερα. Εχω ένα πολύ συγκεκριμένο όραμα και προσωπικό γούστο. Είναι ώρα να έρθει κάποιος άλλος και να δοκιμάσει τις δυνάμεις του. Γιατί να μείνω περισσότερο; Δεν θέλω να κάνω ένα πράγμα στη ζωή μου αλλά πολλά.

– Σας λείπει το σινεμά;

– Οχι. Ηρθα εδώ για 10 χρόνια και θα μείνω μέχρι το τέλος. Θα τηρήσω τη δέσμευσή μου. Είναι ώρα να φύγω, και για μένα και για το θέατρο.

– Ποιες είναι οι αλλαγές που θα κάνετε στην Επίδαυρο; Στην προσαρμογή της παράστασης και στην ερμηνεία;

– Η παράσταση δεν είναι δική μου υπόθεση αλλά του Σαμ (Μέντες). Δεν έχω σταθεί σε αυτήν τη σκηνή. Εχω μόνο παρακολουθήσει παραστάσεις. Είναι πολύ όμορφο θέατρο και εκπέμπει ηλεκτρισμό. Θα ανακαλύψω πώς είναι όταν θα παίζω, με το κοινό απέναντί μου. Για κανένα θέατρο δεν μπορείς να πεις εκ των προτέρων τίποτα. Ενα θέατρο είναι εντελώς διαφορετικό άδειο, ο ήχος είναι διαφορετικός. Δεν έχω λοιπόν την παραμικρή ιδέα. Ολα αλλάζουν με την παρουσία των θεατών.

– Ζώντας στο Λονδίνο, αισθανθήκατε ποτέ ότι είστε μακριά από το «σπίτι» σας;

– Το Λονδίνο είναι το σπίτι μου, εδώ και οκτώ χρόνια ζω εδώ. Κάθε τόσο φεύγω κρυφά για να γυρίσω μια ταινία και αυτό είναι το μοναδικό διάστημα που δεν είμαι εδώ. Και θα είναι το σπίτι μου μέχρι να βρω άλλο.

– Ποια είναι η μεγαλύτερη δυσκολία που αντιμετωπίσατε στη διάρκεια των προβών;

– Ξεχνώντας την πίεση και το βάρος τού ποιοι έχουν ερμηνεύσει το ρόλο αυτόν, η δουλειά μου ήταν να μείνω μέσα στο δωμάτιο, να συγκεντρωθώ στον ρόλο, να εμπιστεύομαι τον Σαμ και τους άλλους ηθοποιούς και να κάνουμε την παράσταση δική μας. Να αφήσω όλες τις αναμονές και τις προσδοκίες απ’ έξω. Ηταν αρκετά εύκολο όταν διαπίστωσα ότι ο Σαμ είχε δημιουργήσει έναν εξαιρετικό θίασο από Αγγλους και Αμερικανούς ηθοποιούς. Αυτή η παραγωγή είναι για μένα η επιτομή της λέξης «ομάδα». Είμαστε Company με το γράμμα κεφαλαίο.

Μπαίνοντας στον ρόλο του σύγχρονου δικτάτορα

Από τα πρώτα λεπτά της παράστασης, η πρόθεση του σκηνοθέτη Σαμ Μέντες είναι εμφανής: Ο Ριχάρδος Γ΄ είναι το αδρό πορτρέτο του σύγχρονου δικτάτορα. «Είναι εντυπωσιακό να ζεις στον 21ο αιώνα και να υπάρχουν φιγούρες, όπως ο Καντάφι για παράδειγμα ή ο Μουμπάρακ, οι οποίοι παραπέμπουν ευθέως σε ό,τι ο Σαίξπηρ περιέγραψε σε βάθος πριν από 440 χρόνια», σημειώνει ο Μέντες.

Στη σκηνή ο Κέβιν Σπέισι, ντυμένος με στρατιωτική στολή α λα Καντάφι, εμφανή καμπούρα και το αριστερό πόδι σε ορθοπεδικό νάρθηκα, γυρισμένο προς τα μέσα. Κρατάει μπαστούνι. Κάθεται σε καφέ δερμάτινη πολυθρόνα, φοράει χάρτινη κορόνα και κρατάει σφυρίχτρα, απομεινάρια λες από κάποιο πάρτι. «Τώρα ο χειμώνας της θλίψης μας έγινε λαμπρό καλοκαίρι από τον ήλιο του Γιορκ…», οι πρώτοι στίχοι που προφέρει ο πιο αδίστακτος και μοχθηρός σαιξπηρικός χαρακτήρας. Το σχήμα του δωματίου θυμίζει τραπέζιο, οι γκρίζοι τοίχοι αποτελούνται από 16 συνολικά πόρτες.

Οι φόνοι διαδέχονται ο ένας τον άλλον, οι σκηνές χωρίζονται με βάση τα πρόσωπα και τους χώρους που πρωταγωνιστούν: Λαίδη Αννα, Βασιλιάς Εδουάρδος, Βασίλισσα Ελισάβετ, Δούκας του Κλάρενς, Οι πολίτες, Το συμβούλιο, Το κοινό κ.ο.κ. Το σκηνικό αφαιρετικό, τα κοστούμια λιτά και μάλλον διαχρονικά.

Η συνωμοσία πριν από τη στέψη – παρωδία του Ριχάρδου και ο διάλογος με τον Δούκα του Μπάκιγχαμ θυμίζουν τηλεδιάσκεψη καθώς το πρόσωπο του Ριχάρδου προβάλλεται σε μια μεγάλη βίντεο οθόνη. Ο πολιτικός σχολιασμός και σαρκασμός ευθύς, χωρίς όμως να αφαιρεί σε τίποτα από τη δυναμική και την ποίηση του κειμένου. Η ειρωνεία δεν λείπει ούτε από την έκφραση ούτε από την ερμηνεία του Κέβιν Σπέισι, η οποία απέσπασε εγκωμιαστικές κριτικές από τον βρετανικό Τύπο. Στην ερώτηση πώς προσέγγισε τη σκοτεινή πλευρά του ρόλου, ο Σπέισι απαντά: «Πρέπει να πλησιάσεις περιοχές τις οποίες σε γενικές γραμμές θα ήθελες να αποφύγεις, να ανακαλέσεις πράγματα στη ζωή σου για τα οποία μετανιώνεις, να ξεθάψεις τα χειρότερα από τον εαυτό σου και να τα μοιραστείς με το κοινό. Να του πεις: «Δεν έχω τίποτα να κρύψω από εσάς, τίποτα για το οποίο να ντρέπομαι, αυτός είμαι»».

Η τελική σκηνή της μάχης (το έργο τοποθετείται στην περίοδο του Πολέμου των Ρόδων) και η θρυλική φράση «Ενα άλογο! Το βασίλειό μου για ένα άλογο!», βρίσκει τον Ριχάρδο θανάσιμα πληγωμένο, με την πλάτη στο κοινό. Το θεαματικό ανάποδο κρέμασμά του, με το κεφάλι κάτω και τα πόδια δεμένα, ενώ το αίμα στάζει, έχει αναφορές κι αυτό στη σύγχρονη ιστορία…

Εβδομήντα άτομα (τεχνικοί, ηθοποιοί, προσωπικό) θα έρθουν στην Επίδαυρο, για να στηρίξουν τον «Ριχάρδο Γ΄», προσαρμόζοντας μιαν κινητική, γεμάτη ενέργεια και χυμούς, κινηματογραφικά οργανωμένη παράσταση «δωματίου», στην απαιτητική ορχήστρα του αρχαίου θεάτρου. Ο Κέβιν Σπέισι αλλά και οι άλλοι ηθοποιοί του θιάσου θεωρούν κορυφαία στιγμή της περιοδείας τους την Επίδαυρο. Την αντιμετωπίζουν με δέος αλλά και μεγάλο επαγγελματισμό. Την αποκαλούν «Βαλχάλα των ηθοποιών».