ΒΙΒΛΙΟ

Η «ανάγκη» να είμαστε ευτυχισμένοι

i-anagki-na-eimaste-eytychismenoi-561333727

EDGAR CABANAS/EVA ILLOUZ
Ευτυχιοκρατία
Πώς η βιομηχανία της ευτυχίας
κυβερνά τη ζωή μας
μτφρ. Βασιλική Πέτσα
σελ. 337, εκδ. Πόλις
 
«Σκέψου θετικά». «Γίνε ο καλύτερος δυνατός εαυτός;». «Αναζήτησε τον αυθεντικό σου εαυτό και θα πετύχεις». «Γίνε η θετική σου ενέργεια»…

i-anagki-na-eimaste-eytychismenoi0Αυτά είναι μερικά μόνο από τα μότο που έχουμε όλοι συναντήσει τα τελευταία χρόνια. Η αναζήτηση της ευτυχίας και της θετικής ψυχολογίας φαίνεται να ήταν για πάρα πολλά χρόνια κυρίαρχο ζητούμενο: σε διαφημιστικές καμπάνιες, σε προϊόντα, χυμούς, συμπληρώματα διατροφής, στη βιομηχανία της μόδας, αλλά και σε μεγαλύτερο βάθος, στα μηνύματα των lifecoaches, στα γυναικεία περιοδικά, στις χολιγουντιανές ταινίες και τέλος στις επιχειρήσεις και στην επιστήμη της θετικής ψυχολογίας.
Πώς, όμως, ξεκίνησαν όλα αυτά;

Στις αρχές του 21ου αιώνα, και ενώ οι οικονομίες δεν είχαν συναντήσει ακόμα τις κρίσεις των επόμενων ετών, ούτε η πανδημία είκοσι χρόνια μετά απειλούσε το σύνολο του πλανήτη, η ευημερία των πολιτών και των επιχειρήσεων ήταν το μέγιστο μέλημα και αγαθό. Ιδίως στην Αμερική, όπου είναι η χώρα του «Ονείρου», εκεί ξεκινούν πολλά κινήματα και τάσεις σε σχέση με την ευζωία και την ευεξία. Στις αρχές του 2006, μια κινηματογραφική ταινία με τίτλο «The pursuit of happyness» έκανε τον γύρο του κόσμου. Προβλήθηκε και στην Ελλάδα με τον τίτλο «Το κυνήγι της ευτυχίας». Το στόρι λίγο πολύ γνωστό, και με μεγάλη δύναμη, καίτοι αυτοβιογραφικό. Ο Κρ. Γκάρντνερ, υπαρκτό πρόσωπο, που τον υποδύεται ο συμπαθής Γουίλ Σμιθ, είναι ο άστεγος φτωχός εγκαταλελειμμένος με ένα παιδί μικροαστός Αφροαμερικανός, που κατόρθωσε με την καλή και θετική του ενέργεια, τη σκληρή του δουλειά, και την ακούραστη διάθεση, να πετύχει από το μηδέν μια εξαιρετική χρηματοοικονομική καριέρα. Η ταινία φυσικά βασίστηκε στα απομνημονεύματα του Γκάρντνερ, που πούλησαν σαν ζεστό ψωμάκι και ο ίδιος λειτούργησε για τη βιομηχανία της Αμερικής σαν το όχημα της έναρξης της θετικής ψυχολογίας. Το μήνυμα όλης της ιστορίας που εδραίωσε ένα τεράστιο Κίνημα στην Αμερική ήταν «ότι είναι δική σου ευθύνη να διαμορφώσεις τη ζωή σου όπως εσύ επιθυμείς». Είναι, όμως, ακριβώς έτσι τα πράγματα;

Αυτό είναι το θέμα της μελέτης του Ισπανού ψυχολόγου Εντγκαρ Καμπάνας και της Γαλλομαροκινής κοινωνιολόγου Εύα Ιλούζ, με τίτλο «Ευτυχιοκρατία». Μελετούν δηλαδή πώς στην Αμερική συγκεκριμένα, στις αρχές του 2000 εγκαινιάστηκε μια νέα επιστήμη: η Θετική Ψυχολογία. Και όλως τυχαίως αυτή η επιστήμη χρηματοδοτήθηκε και συνδυάστηκε με τις επιχειρήσεις, τη Βιομηχανία και την Κοινωνία του Θεάματος. Γενναίες χρηματοδοτήσεις από μεγάλους oργανισμούς τοποθετήθηκαν στην υπηρεσία των ερευνών της νεότευκτης επιστήμης, με στόχο να αποδειχθεί πως η ευτυχία είναι και μπορεί να είναι εφικτή, αλλάζει τον άνθρωπο, και τον οδηγεί στην επιτυχία. Σε αυτό δεν μπορεί να σταθεί κανένας εμπόδιο, ούτε η περιρρέουσα κατάσταση, ούτε η διάρθρωση του συστήματος κ.λπ. 

Μέσα στις έρευνες αυτές, μέσα από ερωτηματολόγια, οδηγούς, μελέτες, εγχειρίδια και προσωπικές αφηγήσεις, αποδεικνυόταν ότι η ψυχολογία του ανθρώπου και κυρίως η θετική ψυχολογία συνδυάζεται στενά με την επιτυχία και την οικονομική του ευημερία. Εάν κάποιος δηλαδή είναι επιτυχημένος είναι σίγουρα ευτυχισμένος και εάν κάποιος αναζητεί την ευτυχία του μπορεί να γίνει επιτυχημένος. Η κριτική των μελετητών εστιάζει στο ότι μια επιστήμη, αυτή της Θετικής Ψυχολογίας στην Αμερική, ανανεώνει το συμβόλαιο με πολλαπλούς, ενίοτε έμμεσους και ύπουλους τρόπους, στενής σύνδεσης με τον νεοφιλελεύθερο καπιταλισμό.

Ο δρόμος προς το burn-out

Το βιβλίο μελετά σε βάθος ένα φαινόμενο που όντως ίσως για την Αμερική γίνεται ασφυκτικό. Με τον τρόπο που επιβάλλεται η καταπολέμηση της παχυσαρκίας, του καπνίσματος, έτσι με τον ίδιο ασφυκτικό τρόπο η ευτυχία γίνεται αυτοσκοπός σε μια ζωή όπου ίσως το μόνο που γευόμαστε από αυτήν είναι στιγμές.
Σίγουρα στην Αμερική οι επιχειρήσεις δεν διστάζουν να χρηματοδοτήσουν έρευνες που θα χρησιμοποιηθούν προς την αύξηση της παραγωγικότητας, διότι οι καλοκουρδισμένες ανθρώπινες μηχανές και δη με χαμόγελο πάντα παράγουν περισσότερο. Μέχρι του σημείου να μην παράγουν και να αποσύρονται έχοντας υποστεί ένα σοβαρότατο burn-out. 

Από την άλλη, είναι σημαντικό να διαχωρίσουμε τη θέση της χώρας μας από την Αμερική. Εμείς δεν πάσχουμε από βαρύ νεοφιλελεύθερο καπιταλισμό, ούτε είμαστε τόσο διαθέσιμοι να «μασήσουμε» την καραμέλα της θετικής ψυχολογίας σε μια χώρα όπου η γκρίνια και η αντίδραση πρωτοστατούν. Αυτό που έχει σημασία να ειπωθεί είναι ότι η επιστήμη οφείλει εκ της σύστασής της να απέχει από τη σύνδεσή της με οικονομικά συμφέροντα που την καθοδηγούν ή την ελέγχουν. Και μία από τις κυρίαρχες γνώσεις που αποκομίζει κανείς από την ψυχαναλυτική θεωρία, μακριά από τις νεότευκτες θετικές κατευθυνόμενες ψυχολογικές έρευνες, είναι ότι τα αρνητικά συναισθήματα είναι πάρα πολλές φορές ένας τεράστιος πλούτος για την ψυχική ζωή του ανθρώπου. Αλλωστε, σπάνια ένας άνθρωπος που σκέφτεται και μελετά φαινόμενα σε βάθος μπορεί να πει για τον εαυτό του ότι είναι ευτυχισμένος. Αλλά αυτό δεν τον εμποδίζει να ζήσει μια ικανοποιητική ζωή.