ΕΙΚΑΣΤΙΚΑ

Οι εξωγήινοι βλέπουν Instagram;

gkkt_15_07042019_cmyk_page_1_image_0002

Πάνε σαράντα δύο χρόνια. Το 1977, τα διαστημόπλοια Βόγιατζερ I και ΙΙ μετέφεραν στο απώτερο Διάστημα τους λεγόμενους «χρυσούς δίσκους» με δείγματα του ανθρώπινου πολιτισμού, «μηνύματα σε μπουκάλι» ριγμένα στον ωκεανό του σύμπαντος προς κάποιον εξωγήινο πολιτισμό.

Εχοντας ως έμπνευση εκείνες τις διαστημικές αποστολές επικοινωνίας, στη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών του Ιδρύματος Ωνάση έπεσε μια ερεθιστική ιδέα: Τι θα στέλναμε σήμερα, σε μια ανάλογη αποστολή; Ποιες εικόνες θα επιλέγαμε;

Ετσι γεννήθηκε το εικαστικό και συνεδριακό πρότζεκτ «For Ever More Images?»: Μεγάλη έκθεση-εγκατάσταση υπό την επιμέλεια των Γιώργου Καραηλία, Γιώργου Πρίνου και Πάσκουας Βοργιά, από 9 έως 22 Απριλίου, καθώς επίσης συμπόσιο στο Γαλλικό Ινστιτούτο Αθηνών (12 Απριλίου) και στο Ωδείο Αθηνών (13 και 14 Απριλίου) που μας καλεί να εξετάσουμε τον τρόπο που παράγουμε, καταναλώνουμε, αντιλαμβανόμαστε και νοηματοδοτούμε τις εικόνες στον 21ο αιώνα (επιμέλεια συμποσίου: Eντουάρντο Καντάβα).

oi-exogiinoi-vlepoyn-instagram0
Cameron Wilson, «Shudu». CAMERON WILSON

Θέσαμε ορισμένα ερωτήματα στην Πάσκουα Βοργιά και στον Γιώργο Καραηλία με αφορμή αυτή την ενδιαφέρουσα, πολυπρισματική ιδέα.

– Ηταν οι αποστολές Βόγιατζερ που σας ενέπνευσαν ή και η σημερινή οικονομική, πολιτισμική κρίση, ενδεχομένως και η κλιματική αλλαγή;
– Πάσκουα Βοργιά (Π.Β.): Η όλη ιδέα πρωτογεννήθηκε από ένα αίσθημα κορεσμού, που προερχόταν από τον ωκεανό των εικόνων παντού γύρω μας, αλλά και μια ολοένα εντεινόμενη αγωνία να νοηματοδοτηθεί όλη αυτή η ασύστολη παραγωγή και κατανάλωση οπτικού υλικού. Συνάμα, μια συνειδητοποίηση ότι η τεχνική εικόνα σήμερα δεν ήταν αυτή που ξέραμε πριν από μερικά χρόνια, όταν συζητούσαμε για τις προθέσεις του φωτογράφου ή το σε ποιο έντυπο θα δημοσιευόταν και πώς λογοκρινόταν ή όχι η πραγματικότητα μέσα από την κάθε φωτογραφία. Με λίγα λόγια, από την υποκειμενικότητα και τα αφηγηματικά προβλήματα του παρελθόντος (όπως αυτά του Βόγιατζερ, π.χ.) πλέον έχουμε περάσει σε ένα νέο οπτικό καθεστώς, που δεν ελέγχεται με τον ίδιο τρόπο από τους ανθρώπους και έχει πολύ περισσότερα επίπεδα ώσπου να το κατανοήσουμε: Οσα επίπεδα έχει και μια υπερσύγχρονη τεχνολογική εφεύρεση ή ένας υπερυπολογιστής, που συλλέγει εκατομμύρια δεδομένα και τα επεξεργάζεται σε κλάσματα του δευτερολέπτου.

– Τα μηνύματα των Βόγιατζερ διακρίνονταν, πιστεύετε, από μια ανεδαφική αισιοδοξία;
– Π.Β.: Αισιοδοξία ναι, ανεδαφική, δεν θα το ’λεγα, με την έννοια ότι ταίριαζε στην εποχή. Ηταν μια εποχή που ήταν όντως αισιόδοξη, αλλά ίσως και πιο αφελής μέσα στην ευημερία και στις νέες τεχνολογικές εξελίξεις. Μια ευτυχία όμως που δεν αφορούσε ισότιμα όλον τον πλανήτη και που δεν είχε υποψιαστεί τα αποτελέσματα του υπερκαταναλωτισμού και τους κινδύνους της παγκοσμιοποίησης ή ότι ανέτελλε η Ανθρωπόκαινος.
– Γιώργος Καραηλίας (Γ.Κ.): Το ίδιο το πρότζεκτ των Βόγιατζερ –και φυσικά τα χρυσά τους αρχεία– δημιουργείται κατά την περίοδο του Ψυχρού Πολέμου, οπότε, πέρα από την αισιοδοξία, μπορούμε να το δούμε και ως μια ναρκισσιστική θεώρηση της θέσης και των επιτευγμάτων του ανθρώπου στον πλανήτη Γη, μια εικόνα αυτοεπιβεβαίωσης στον δυτικό καθρέφτη.

oi-exogiinoi-vlepoyn-instagram1
Liam Young, «Where the city cant see». Liam Young

– Πώς επικοινωνεί η έκθεση με το συμπόσιο;
– Π.Β.: Το συμπόσιο, που επιμελείται ο Eντουάρντο Καντάβα, είναι αρκετά πιο ευρύ στον προβληματισμό του, καθώς αναλύει διάφορες πλευρές τού τι συνιστά «εικόνα» σήμερα και τις συνδέει, π.χ., με την οικολογία και την κλιματική αλλαγή, τη γεωγραφία, τα ανθρώπινα δικαιώματα, τη μετανάστευση, ακόμη και τον ήχο. Στην έκθεση, ο Γιώργος Πρίνος, ο Γιώργος Καραηλίας κι εγώ θέλαμε να διερευνήσουμε θεματικά τις λεγόμενες «επιχειρησιακές εικόνες», όπως τις βάφτισε το 2001 ήδη ο καλλιτέχνης Χαρούν Φαρόκι, που σημαίνει τις εικόνες που φτιάχνονται από μηχανές για μηχανές και όπου δεν διαμεσολαβεί απαραίτητα ο άνθρωπος στη διαδικασία. Σήμερα οι εικόνες γύρω μας ανήκουν οντολογικά πολύ περισσότερο σε αυτό που λέμε Big Data, τα Μεγάλα Δεδομένα δηλαδή, ενώ χρησιμοποιούνται, πέρα από τον πόλεμο, και για τον έλεγχο, την επιτήρηση και τη δημιουργία τεράστιου κέρδους μέσα από την αξιοποίηση της πληροφορίας τους.
– Γ.Κ.: Βέβαια, γύρω από τον άξονα των επιχειρησιακών εικόνων, αρθρώνεται ένα πλήθος προβληματικών με κοινό πεδίο τη μεταβαλλόμενη «μεσικότητα» των σύγχρονων εικόνων· μιλάμε για τη διαρκή παρουσία των συσκευών λήψης και προβολής εικόνων, την κανονιστική «λογισμικοποίηση» όλο και περισσότερων πλευρών της καθημερινής ζωής και δραστηριότητας, την υποτιθέμενη ουδετερότητα της αλγοριθμικής γλώσσας, τη διαπερατότητα των ορίων δημόσιου και ιδιωτικού μέσα από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Παράλληλα, ανιχνεύουμε και τις δυνατότητες δημιουργίας αντι-κωδίκων, οπτικών ή γλωσσικών, ως πεδία αντίστασης και δημιουργίας ενός κριτικού-πολιτικού λόγου.

oi-exogiinoi-vlepoyn-instagram2
Jon_Rafman, «1576 Ocean Front Walk», από τη σειρά «The Nine Eyes of Google Street View 2008». JON RAFMAN

– Συχνά, οι μεγαλύτεροι οικολόγοι είναι οι αστροναύτες: έχουν δει με τα μάτια τους τον πλανήτη μοναδικό σε πλούτο ζωής μέσα στο σκοτεινό άπειρο·ΣΩ έχουν δει τη ρύπανση από το Διάστημα. Μήπως πρέπει να δούμε τη Γη σαν εξωγήινοι για να την επανεκτιμήσουμε; Από απόσταση;
– Π.Β.: Ναι, είναι αλήθεια, και αυτή σε ένα βαθμό είναι και η έννοια της χρονοκάψουλας που θέλαμε να σχολιάσουμε. Οπως το 1977 η ΝΑSA έφτιαξε αυτό το αφήγημα για να συμπυκνώσει την ιστορία του κόσμου, έτσι και το κοινό δημιουργεί μια δική του χρονοκάψουλα μέσα από εικόνες που αιωρούνται στο Ιντερνετ, ή εμείς ως επιμελητές διαλέγοντας κάποιες λίγες εικόνες από τον ωκεανό που μας περιβάλλει. Αν ένας εξωγήινος δει, λόγου χάριν, μόνο το Instagram, θα αντιληφθεί τον κόσμο μας σε μια κατάσταση χαράς, μέθης και ομορφιάς, και αυτό σήμερα θυμίζει πολύ τους χρυσούς δίσκους του 1977. Η αποστασιοποίηση πάντα βοηθάει να δούμε τα πράγματα πιο ψύχραιμα και ίσως λίγο πιο εποικοδομητικά για το μέλλον. Eνας ερευνητής, λοιπόν, θα έβλεπε πιο καθαρά «από μακριά» ότι, π.χ., στον Αμαζόνιο το 2018 μόνο αποψιλώθηκε δάσος έκτασης ίσης με 1 εκατομμύριο γήπεδα ποδοσφαίρου ή ότι σχεδόν ο μισός παγκόσμιος πληθυσμός ζει κάτω από το όριο της φτώχειας, ενώ η ψαλίδα των ανισοτήτων διαρκώς μεγαλώνει.
– Γ.Κ.:  Iσως το πρόβλημα να είναι ότι έχουμε την αδιάφορη μέση απόσταση από τα κρίσιμα ζητήματα. Οι αστροναύτες εκ των συνθηκών αποστασιοποιούνται χωρικά και ψυχικά, η αύξηση της απόστασης συμβάλλει στη μακροσκοπική θεώρηση, αυξάνει το εύρος της ενσυναίσθησης. Αντίστοιχα, η απόλυτη εξάλειψη της απόστασης, η καταβύθιση στο πρόβλημα θα μπορούσε επίσης να τροποποιήσει την κατανόηση, με διαφορετικό τρόπο προφανώς. Σε μια σπηλαιολογική ξενάγηση στο ηφαιστειακό υπέδαφος της Τενερίφης, ο ξεναγός-σπηλαιολόγος παρουσίαζε φωτογραφίες από τις γειτονικές ηφαιστειακές σήραγγες, όπου κυριαρχούσε μια περίεργη επίστρωση σκοτεινών αποχρώσεων, και εξήγησε ότι αποτελεί το καθίζημα των φυσικών και τεχνητών λυμάτων που μεταφέρονται στο υπέδαφος και στα υπόγεια υδροφόρα στρώματα, έχοντας πια φτάσει σε σημείο κορεσμού σε βάθος έως και 30 μέτρων. Η αίσθηση του να βρίσκεσαι μέσα στο καθίζημα της ρύπανσης ήταν μια εμπειρία που ενέτεινε τη συνειδητοποίηση του προβλήματος. Κατά κάποιον τρόπο, αυτή η λογική συχνά υπάρχει τόσο στην επιλογή των έργων όσο και στο στήσιμο της έκθεσης, δηλαδή αρκετά έργα δημιουργούν αυτήν τη συνθήκη καταβύθισης ώστε να ενταθούν οι προσληπτικές τους δυνατότητες.

Εγκαίνια έκθεσης: 9 Απριλίου, 8 μ.μ., dj set: Agent Mo aka Mαρίνα Γιώτη. Στέγη Ιδρύματος Ωνάση, λεωφόρος Συγγρού 107-109.