ΕΙΚΑΣΤΙΚΑ

Με µια Leica

1956_walter-vogel_boxerbeine-dusseldorf--walter-vogel
1968_herzog_man_with_bandage_1968
oskar-barnackanwerkbank

Στο Βερολίνο έβρεχε από το µεσηµέρι. Ετσι, το απόγευµα, όταν έφτασα στην C/O Gallery, δεν χρειάστηκε να ρωτήσω σε ποιες αίθουσες φιλοξενείται η έκθεση «Eyes Wide Open!» (Μάτια ορθάνοιχτα!), αφιερωµένη στα 100 χρόνια της Leica: δεν είχα παρά να ακολουθήσω, από το φουαγιέ, τις εκατοντάδες υγρές πατηµασιές… Από τις πιο επιτυχηµένες των τελευταίων ετών στη Γερµανία, η έκθεση µε την οποία η διάσηµη κάµερα γιορτάζει έναν αιώνα «ζωής» ξεκίνησε το ταξίδι της στα τέλη της περσινής χρονιάς από το Αµβούργο. Την άνοιξη πέρασε από τη Φρανκφούρτη και τώρα βρίσκεται στη γερµανική πρωτεύουσα. Θα παρουσιαστεί και σε άλλες µεγάλες πόλεις.

Τι την κάνει τόσο δηµοφιλή; Κατ’ αρχάς, το ότι αφηγείται ένα success story: τη δηµιουργία της Ur-Leica, της πρώτης φορητής φωτογραφικής µηχανής 35 mm στον κόσµο από τον µηχανικό – µηχανολόγο Οσκαρ Μπάρνακ, στο εργοστάσιο οπτικών ειδών του Ερνστ Λάιτς, στην πόλη Βετσλάρ στο κρατίδιο της Εσσης. Επειτα, το ότι «εικονογραφεί» τα µεγάλα γεγονότα του 20ού αιώνα όπως τα απαθανάτισαν µε µια Leica θρυλικοί φωτογράφοι, από τον Ρόµπερτ Κάπα, τον Αλµπέρτο Κόρντα και τον Ανρί-Καρτιέ Μπρεσόν µέχρι τον Ελιοτ Εργουιτ, τον Αντρέ Κερτέζ, τον Μπρους Ντέιβιντσον και την Ανι Λίµποβιτς. Η καθηµερινότητα στην προπολεµική Ευρώπη, η Αµερική όπως την αντίκριζαν τα εκατοµµύρια των µεταναστών που περνούσαν τον Ατλαντικό, ο Β΄ Παγκόσµιος Πόλεµος και οι συµφορές που έσπειρε σε όλη τη Γηραιά Ηπειρο, ο ισπανικός εµφύλιος, οι θηριωδίες στο Βιετνάµ, ο Ψυχρός Πόλεµος, η αναγέννηση των ’60s, οι ξέφρενοι ρυθµοί των ’70s, οι κρίσεις των ’80s, ο λαµπερός κόσµος της σόουµπιζ – όλα ζωντανεύουν στους τοίχους της βερολινέζικης γκαλερί.

Βέβαια, για τους ίδιους τους Γερµανούς υπάρχει µία ακόµη παράµετρος: της αυτογνωσίας. Η ιστορία της Leica είναι η δική τους ιστορία: τους θυµίζει πώς έγιναν πρωτοπόροι σε τόσους τοµείς, πώς πέρασαν από τη δοκιµασία δύο πολέµων και την ταπείνωση της ήττας, πώς στάθηκαν και πάλι στα πόδια τους και βρήκαν το κουράγιο να δηµιουργήσουν ξανά. Και, πάνω απ’ όλα, πώς διαχειρίζονται µέχρι σήµερα τις ενοχές τους για τα δεινά που προκάλεσαν στους λαούς της Ευρώπης. Πού κολλάει αυτό µε τη Leica; O Ερνστ Λάιτς, ιδρυτής της εταιρείας, αν και µέλος του ναζιστικού κόµµατος, είχε καταφέρει ρισκάροντας τη ζωή του να φυγαδεύσει δεκάδες Εβραίους στις Ηνωµένες Πολιτείες, σώζοντάς τους από βέβαιο θάνατο, µέχρι το 1939, οπότε, µετά την εισβολή των χιτλερικών στρατευµάτων στην Πολωνία, τα σύνορα της Γερµανίας έκλεισαν…

Εφεύρεση λόγω… άσθµατος

Ολα ξεκίνησαν από µια κρίση άσθµατος. Ο Οσκαρ Μπάρνακ, διευθυντής ερευνών στο εργοστάσιο του Λάιτς, το οποίο κατασκεύαζε κυρίως µικροσκόπια, ήταν παθιασµένος µε τη φωτογραφία. Λόγω της εύθραυστης υγείας του, όµως, δεν µπορούσε να σηκώνει βάρη. Και οι φωτογραφικές µηχανές εκείνης της εποχής ήταν όχι µόνο δύσχρηστες, αλλά και ασήκωτες. Εκτός από το «σώµα» και το τρίποδο για τη στήριξή τους, ο χρήστης έπρεπε να κουβαλάει και τις γυάλινες πλάκες τους, που είχαν διαστάσεις 16,5 cm x 21,6 cm. Ο Μπάρνακ πειραµατίστηκε µε διάφορες φορητές κάµερες, µέχρι που στα τέλη του 1914 έφτιαξε την πρώτη µηχανή µε φιλµ 35 mm και τη «βάφτισε» Ur-Leica, από τις λέξεις Leitz (το όνοµα του εργοδότη του) και Camera. Χρησιµοποίησε, µάλιστα, την εφεύρεσή του το 1920, στις πληµµύρες που έπληξαν εκείνη τη χρονιά τη Βετσλάρ προκαλώντας µεγάλες καταστροφές. Αυτές οι εικόνες του «πατέρα της Leica» βρίσκονται σε περίοπτη θέση στην C/O Gallery.

Ο Λάιτς διείδε τη σηµασία της εφεύρεσης. Και άρχισε να κάνει σχέδια µαζικής παραγωγής. Τον πρόλαβε ο Α΄ Παγκόσµιος Πόλεµος. Η πατέντα µπήκε στο συρτάρι και πέρασε µία και πλέον δεκαετία µέχρι η νέα Leica να παρουσιαστεί στο κοινό: την άνοιξη του 1925, στην έκθεση της Λειψίας. Η Leica I, όπως ήταν η εµπορική ονοµασία της, ήταν εντελώς χειροποίητη και πολύ πιο εξελιγµένη από το πρωτότυπο, αφού στο µεταξύ είχαν κατασκευαστεί γύρω στα 30 δοκιµαστικά µοντέλα. Μόνο δύο από αυτά υπάρχουν σήµερα σε όλο τον κόσµο: το ένα ανήκει στην εταιρεία και το άλλο σε ανώνυµο συλλέκτη.
 

Από το πρώτο λανσάρισµά της, η πρωτοποριακή κάµερα προκάλεσε µεγάλη αίσθηση. Το µικρό της σχήµα, η ευκολία στη χρήση της, η αθόρυβη λειτουργία της, η αξιοπιστία και η οξύτητα των φακών της, αλλά και το φιλµ των 35 mm την κατέστησαν πολύτιµο εργαλείο στα χέρια µιας νέας «φυλής» φωτογράφων: των φωτορεπόρτερ. Μία από τις πρώτες διάσηµες εικόνες τραβήχτηκε το 1932: ο Ρόµπερτ Κάπα απαθανάτισε τον Λέοντα Τρότσκι σε οµιλία του στην Κοπεγχάγη. Με µια Leica, εννοείται. Τα υπόλοιπα είναι Ιστορία…

Οι άνθρωποι της γερµανικής εταιρείας λένε πως τα κλασικά, χειροκίνητα προϊόντα τους έχουν… µηδενική νοηµοσύνη, αφού όλα πρέπει να τα σκεφτεί ο φωτογράφος. Στη δική του ικανότητα εναπόκειται το να µετατρέψει ένα συνηθισµένο καθηµερινό στιγµιότυπο σε έργο τέχνης. Αuto-focus δεν υπάρχει. Ο βαθµός δυσκολίας είναι µεγάλος, σαν σταυρόλεξο για δυνατούς λύτες. Αλλά αυτή η πρόκληση είναι που έχει µέσα στο χρόνο δηµιουργήσει τόσο ισχυρούς δεσµούς ανάµεσα στις Leica και τους χρήστες τους – επαγγελµατίες ή µη. ∆εν είναι τυχαίο ότι ανάµεσα στους φανατικούς της «Φεράρι των φωτογραφικών µηχανών» θα βρούµε τη βασίλισσα Ελισάβετ, τον Ερικ Κλάπτον και τον Μπραντ Πιτ· τo ασπρόµαυρο πορτρέτο της Αντζελίνας Τζολί που το 2007 µπήκε στο εξώφυλλο του περιοδικού «W» είχε τραβηχτεί από εκείνον, µε µια Leica M7…  Αλλά και τον Ανδρέα Παπανδρέου, που µε τη Leica του είχε τραβήξει περισσότερες από 1.000 εικόνες: πορτρέτα αγαπηµένων του προσώπων και τοπία από τα µέρη όπου ταξίδευε…

Στα «άδυτα»του Leitz Park

Εργοστάσιο και κεντρικά γραφεία, και κατάστηµα, και µουσείο, και εκθεσιακός χώρος, και χώροι εστίασης: έξι σε ένα. Το Leitz Park, το νέο κτίριο της Leica στη Βετσλάρ -που κόστισε σχεδόν 60 εκατοµµύρια ευρώ και έχει εµβαδόν 8.500 τ.µ.- είναι πράγµατι εντυπωσιακό. Σχεδιασµένο από το αρχιτεκτονικό γραφείο Gruber + Kleine-Kraneburg, µέσα σε µια έκταση 27.000 τ.µ., έχει σχήµα που παραπέµπει σε κιάλια και φωτογραφικό φακό! Είχα τη χαρά, µαζί µε δεκαπέντε συναδέλφους από όλο τον κόσµο, να απολαύσω µια ξενάγηση από τον Μάρκους Λίµπεργκερ, τεχνικό διευθυντή και Νο 3 στην ιεραρχία της εταιρείας. Είδα τους υπαλλήλους να συναρµολογούν τις φωτογραφικές µηχανές µε το χέρι, µε χειρουργική ακρίβεια. ∆εν είναι τυχαίο που κάθε Leica θεωρείται σχεδόν µοναδικό κοµµάτι…

O Λίµπεργκερ δεν µας έκρυψε τις δυσκολίες που πέρασε πριν από λίγα χρόνια ο γερµανικός κολοσσός, καθώς άργησε να προσαρµοστεί στην ψηφιακή εποχή. «Στις αρχές της νέας χιλιετίας, η Leica είχε µείνει πολύ πίσω σε σύγκριση µε τους βασικούς ανταγωνιστές της, τη Nikon και την Canon. Ηµασταν, όπως είχαν γράψει οι New York Times, σαν το λαγό που έχει µείνει ακίνητος στην άσφαλτο, βλέποντας τα φώτα του αυτοκινήτου το οποίο έρχεται καταπάνω του!» Οµως οι κινήσεις του νέου ιδιοκτήτη της εταιρείας, Αντρέας Κάουφµαν, απέδωσαν. Το πρώτο ψηφιακό µοντέλο της Leica, η Μ8, βγήκε στην αγορά το 2006.

«Και σήµερα, µε τον ανταγωνισµό των smartphones τι γίνεται;» τον ρωτήσαµε. «Μπορείτε να παίξετε όσο θέλετε µε τα κινητά σας», απάντησε γελώντας ο Μάρκους Λίµπεργκερ. «Ετσι θα αγαπήσετε τη φωτογραφία και κάποια στιγµή θα θελήσετε να βγάλετε και µια “σοβαρή” εικόνα. Τότε θα θελήσετε να αγοράσετε µια Leica. Εδώ θα είµαστε και θα σας περιµένουµε…»