ΑΝΑΛΥΣΗ

Ο 21ος αιώνας χρειάζεται ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο

Ο 21ος αιώνας χρειάζεται ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο

Ολοι συμμετέχουμε κάθε μέρα στο κοινωνικό συμβόλαιο, αλλά σπάνια αφιερώνουμε λίγο χρόνο να το σκεφθούμε. Οι κοινωνικές συμβάσεις διαμορφώνουν κάθε πτυχή της ζωής μας, συμπεριλαμβανομένου του τρόπου με τον οποίο μεγαλώνουμε τα παιδιά μας και συμμετέχουμε στην εκπαίδευση, του τι περιμένουμε από τους εργοδότες μας και του πώς βιώνουμε την αρρώστια και το γήρας. Οι νόμοι και οι κανόνες στηρίζουν αυτές τις καθημερινές αλληλεπιδράσεις. Σε κάποιες κοινωνίες η σύμβαση βασίζεται περισσότερο στις οικογένειες και τις κοινότητες, ώστε να παρέχουν αμοιβαία υποστήριξη. Σε άλλες, η αγορά και το κράτος διαδραματίζουν μεγαλύτερο ρόλο, αν και σε όλες ανεξαιρέτως οι άνθρωποι αναμένεται να συνεισφέρουν στο κοινό καλό όταν είναι ενήλικες, με αντάλλαγμα να τους φροντίζουν όταν είναι ηλικιωμένοι ή ανίκανοι να αυτοεξυπηρετηθούν.

Τέσσερις στους πέντε στην Κίνα, την Ευρώπη, την Ινδία και τις Ηνωμένες Πολιτείες πιστεύουν ότι το σύστημα δεν λειτουργεί υπέρ αυτών και στις περισσότερες προηγμένες οικονομίες οι γονείς φοβούνται ότι τα παιδιά τους θα ζήσουν χειρότερα από τους ίδιους. Η πανδημία ήταν μεγάλη αποκάλυψη, διότι έπληξε βαρύτερα τους πιο ευάλωτους –τους ηλικιωμένους, τους άρρωστους, τις γυναίκες και εκείνους που βρίσκονταν σε επισφαλείς θέσεις εργασίας– και επιδείνωσε τις υπάρχουσες ανισότητες. Η δυσαρέσκεια είναι έντονη και ως επί το πλείστον οφείλεται στην αποτυχία των υφιστάμενων κοινωνικών συμβάσεων να ανταποκριθούν στις προσδοκίες των ανθρώπων τόσο για ασφάλεια όσο και για ευκαιρίες. Οι παλιές ρυθμίσεις έχουν διαρραγεί εξαιτίας διαφόρων δυνάμεων, ακόμα κι εκείνων των οποίων ο συνολικός αντίκτυπος στην κοινωνία ήταν θετικός. Αυτές περιλαμβάνουν τις τεχνολογικές αλλαγές που φέρνουν επανάσταση στην απασχόληση, αλλά και την είσοδο ολοένα και πιο μορφωμένων γυναικών στην αγορά εργασίας, κάτι που καταλύει το μοντέλο της δωρεάν φροντίδας τους προς τους νέους και τους ηλικιωμένους. Χρειαζόμαστε νέο κοινωνικό συμβόλαιο βασισμένο στους τρεις πυλώνες της ασφάλειας, του κοινού κινδύνου και των ευκαιριών.

Ως προς την ασφάλεια, πρώτον, θα πρέπει να τονιστεί ότι οι αγορές εργασίας έχουν γίνει πιο ευέλικτες. Η άτυπη εργασία αποτελεί πλέον κοινό χαρακτηριστικό της ζωής τόσο στις αναπτυσσόμενες όσο και στις προηγμένες οικονομίες. Η πλάστιγγα κλίνει πολύ περισσότερο προς την κατεύθυνση της ευελιξίας για τους εργοδότες εις βάρος της ασφάλειας των εργαζομένων. Κάθε κοινωνία μπορεί να θέσει ένα όριο στο εισόδημα, κάτω από το οποίο κανείς δεν μπορεί να πέσει. Τουλάχιστον, οι κοινωνίες οφείλουν να διασφαλίσουν την πρόσβαση στη βασική περίθαλψη, την ελάχιστη κρατική σύνταξη για την πρόληψη της φτώχειας στην περίοδο των γηρατειών. 

Δεύτερον, στις κοινωνίες μας πληθώρα κινδύνων επιβαρύνει μεμονωμένα άτομα, όταν θα τους διαχειρίζονταν αποτελεσματικότερα άλλοι άνθρωποι ή ομάδες. 

Οι κίνδυνοι από τους κραδασμούς στην οικονομία πρέπει να επιμερίζονται σε εργοδότες και στην κοινωνία εν συνόλω, παραδείγματος χάριν. Ανάλογη εξισορρόπηση ρίσκου πρέπει να επιτευχθεί και στο πεδίο της φροντίδας των παιδιών, της υγείας και της τρίτης ηλικίας. 

Τρίτον, πολύ συχνά, το ταλέντο χάνεται, επειδή οι άνθρωποι δεν έχουν ευκαιρίες να προχωρήσουν. Η αξιοποίηση των ταλέντων όλων δεν είναι απλώς ζήτημα δικαιοσύνης αλλά και οικονομικά επωφελές. Για παράδειγμα, αν οι σημερινοί «χαμένοι Αϊνστάιν» –γυναίκες, μειονότητες και άτομα με χαμηλά εισοδήματα– μπορούσαν να καινοτομήσουν στον ίδιο βαθμό με τους λευκούς από οικογένειες υψηλού εισοδήματος, το ποσοστό των καινοτομιών θα μπορούσε να τετραπλασιαστεί στον οικονομικό μηχανισμό.
 
* H κ. Minouche Shafik, είναι διευθύντρια στη Σχολή Οικονομικών και Πολιτικών Επιστημών του Λονδίνου.