ΔΙΕΘΝΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

«Ανάκτηση ελέγχου»: αγωνιώδεις φωνές μέσα στην ομίχλη

anaktisi-elegchoy-agoniodeis-fones-mesa-stin-omichli-2375300

«Ανάκτηση ελέγχου» ήταν το σλόγκαν που οδήγησε στο Brexit. H απήχησή του εξηγείται επειδή εκφράζει μια πραγματική αγωνία, προτείνοντας ταυτόχρονα μια εύκολη –πλην λανθασμένη– απάντηση. Η ίδια αγωνία, ότι δεν ελέγχουμε πλέον τη ζωή μας, προκαλείται με πιο διάχυτο τρόπο τώρα με την πανδημία. Προβάλλει όμως και ο ίδιος πειρασμός – της άμυνας απέναντι στην αβεβαιότητα μέσω της αναζήτησης εύκολων λύσεων. Πίσω από κάθε μεγάλο ερώτημα κρύβεται πλήθος εύκολων μικρών απαντήσεων. Βασική τους χρησιμότητα είναι η καλλιέργεια της ψευδαίσθησης ότι δεν έχει χαθεί ο έλεγχος. H επανάπαυση μπορεί να παρηγορεί, υποκρύπτει όμως την παγίδα να εκτραπεί η αναγκαία διαδικασία αναζήτησης διεξόδου ή, χειρότερα, να εγκλωβίσει σε «λύσεις» που ίσως αποδειχθούν καταστροφικές.

Στο πλαίσιο αυτό, η ειλικρινής ομολογία της άγνοιας και η πρόκριση πολυφωνίας προσφέρουν μια καλύτερη πιθανότητα να βρεθούν λύσεις. Λύσεις που σε αυτή τη φάση μπορούμε να φανταστούμε, αλλά όχι και να περιγράψουμε. Για παράδειγμα, είναι καλό ότι η επιστημονική αναζήτηση για εμβόλια ή θεραπείες γίνεται από πολλές αφετηρίες ταυτόχρονα. Ομοίως, είναι χρήσιμα και τα (αναπόφευκτα) σφάλματα και τα ερευνητικά αδιέξοδα – φτάνει η διαδικασία να επιτρέπει να μαθαίνουν όλοι από τα λάθη μερικών.

Η μέθοδος που χρησιμοποιούν οι επιστήμονες προκειμένου να μελετήσουν την πανδημία δεν φαίνεται να έχει διαφωτίσει κάποιους πολιτικούς που αναζητούν οικονομικά αντίμετρα. Ανταποκρινόμενοι στη ζήτηση για παρηγορία –ότι δεν έχουν στην πραγματικότητα αλλάξει τα πράγματα–, κάποιοι έχουν προβεί σε άρνηση («μια απλή γρίπη»), άλλοι επενδύουν στην ψευδαίσθηση ότι ύστερα από μια ανάπαυλα θα γυρίσουν όλα εκεί που ήταν, άλλοι, τέλος, επαίρονται ότι βρέθηκε πανάκεια. Οι πολιτικοί ηγέτες πρέπει, βεβαίως, να εκπέμπουν τη σιγουριά ότι «είμαστε σε καλά χέρια». Ταυτόχρονα όμως, πρέπει να αποφασίζουν έχοντας επίγνωση του ότι, όσο δεν γνωρίζουμε ποιο ακριβώς είναι το πρόβλημα, έχει μεγάλη σημασία να μη σταματά η αναζήτηση λύσεων.

Το πρόβλημα που δημιουργεί η πανδημία είναι ότι μας έχει μεταφέρει από μια κατάσταση «γνωστών αγνώστων» σε μια «αγνώστων αγνώστων». Οπως είχε πει ο Ντόναλντ Ράμσφελντ στον Πόλεμο του Κόλπου, έχουμε μεταφερθεί από το «ξέρουμε τι δεν ξέρουμε» στο «δεν ξέρουμε τι δεν ξέρουμε». Ο Ερβινγκ Φίσερ το 1920 διέκρινε μεταξύ ρίσκου (όπου δεν γνωρίζεις τι θα γίνει ακριβώς, αλλά μπορείς να απαριθμήσεις τα ενδεχόμενα και να ορίσεις και τις πιθανότητες του καθενός) και αβεβαιότητας (όπου δεν είναι καν γνωστά τα ενδεχόμενα και συνεπώς ούτε και οι πιθανότητες). Οταν προκύψει κάτι που δεν είχαμε φανταστεί, ένας αδιανόητος «μαύρος κύκνος», προκύπτει κάτι σαν επιστημολογικό σοκ: ξαφνικά συνειδητοποιούμε ότι, τελικά, ο κόσμος είναι ριζικά διαφορετικός από αυτό που νομίζαμε.

Είναι αυτή η πανδημία ένας «μαύρος κύκνος»; Από επιστημονική άποψη, σίγουρα όχι. Υπήρχαν πλήθος προειδοποιήσεων την τελευταία δεκαετία, ώς και κινηματογραφικό έργο από το Χόλιγουντ. Ο «μαύρος κύκνος», αντιθέτως, χαρακτηρίζει την οικονομική επίπτωση. Οι επιδημιολόγοι προσομοίωναν πανδημίες· κανείς οικονομολόγος δεν είχε τολμήσει να φανταστεί τι θα σήμαινε η ταυτόχρονη και επ’ αόριστον αναστολή οικονομικών λειτουργιών σε παγκόσμιο επίπεδο. Πολύ περισσότερο, ουδείς γνωρίζει πώς μπορεί να βγει η παγκόσμια οικονομία από πολύμηνο «πάγωμα» – και μάλιστα όσο τα επιστημονικά εργαλεία για να το κάνει (η θεραπεία, το εμβόλιο) ακόμα αναζητούνται.

Το κυρίαρχο πρόβλημα διακυβέρνησης που θέτει η πανδημία είναι επιστημολογικό – πώς ενεργούμε σε συνθήκες διάχυτης και συστημικής αβεβαιότητας. Ο πειρασμός είναι ίδιος με το Brexit, δηλαδή να υποκύψουμε στην ψευδαίσθηση ότι μπορούμε να ανακτήσουμε τον έλεγχο. Αυτό ισοδυναμεί με το να πειστούν όλοι –αυτοί που αποφασίζουν και η κοινή γνώμη– ότι το πρόβλημα δεν πηγάζει από αβεβαιότητα, αλλά από απλό ρίσκο. Οτι δηλαδή η κατάσταση είναι υπό έλεγχο ή (ακόμη περισσότερο) ότι δεν μας αγγίζουν τα προβλήματα γιατί διαθέτουμε ασφαλιστική κάλυψη. Αντίστοιχα, η ψευδής πεποίθηση ότι είχε καταργηθεί η αβεβαιότητα με διάφορα «έξυπνα» χρηματοοικονομικά προϊόντα ήταν ένα από τα βαθύτερα αίτια της οικονομικής κρίσης του 2007. Η άρνηση του πυρήνα της αβεβαιότητας –ενεργώντας σαν η πανδημία να ήταν ένα σύνηθες πρόβλημα με γνωστές λύσεις– είναι αυτή που κρύβει τους μεγαλύτερους κινδύνους.

Η οικονομική κατάσταση μετά την πανδημία είναι ένας άγνωστος άγνωστος. Η διακυβέρνηση σε συνθήκες αβεβαιότητας είναι η μεγάλη πρόκληση. Σε αυτό το πλαίσιο, η πολιτική μπορεί να αντλήσει διδάγματα από την επιστημονική μεθοδολογία: η εμπιστοσύνη που κερδίζεται από τις επιτυχίες στην καθημερινή διαχείριση πρέπει να συνοδεύεται από επιφυλακτικότητα στον μεσοπρόθεσμο προγραμματισμό. Η λεπτομέρεια δεν πρέπει να αποκρύπτει τη μεγάλη εικόνα. Επιχειρήματα εξ αναλογίας και παρομοιώσεις με πόλεμο είναι χρήσιμα εργαλεία μεν, αλλά μπορεί να παραπλανούν. Η πολυφωνία, οι διαφορετικές απόψεις και τα διδάγματα από λάθη άλλων είναι επιθυμητά, ίσως και σωτήρια, στοιχεία. Η ύπαρξη εφεδρειών και η εξασφάλιση ευελιξίας κινήσεων μέσω μεταρρυθμίσεων είναι απαραίτητα στοιχεία προγραμματισμού.

Τελικός στόχος όλων μας πρέπει να είναι η ανάκτηση ελέγχου πάνω στη ζωή μας. Ομως, πρέπει να έχουμε το θάρρος να ομολογήσουμε ότι το νόημα τι μπορεί να σημαίνει έλεγχος στη νέα κατάσταση μας είναι ακόμη άγνωστο. Ο πραγματικός έλεγχος θα κερδηθεί μέσα από αναζήτηση, πειραματισμούς και διεθνή συνεννόηση. Η ευθύνη όλων των κυβερνήσεων είναι να συνεχίσουν να διαχειρίζονται το σήμερα, συμβάλλοντας όμως σε προβληματισμό για το αύριο.

* Ο κ. Πλάτων Τήνιος είναι οικονομολόγος, αναπληρωτής καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς.