ΑΠΟΨΕΙΣ

Ο καθηγητής, οι αναλύσεις και οι εταιρείες που τις πληρώνουν

Ε​​πιστήμονας οικονομολόγος κάνει καριέρα στις παντοδύναμες φαρμακοβιομηχανίες Monsanto, Pfizer, Eli Lilly. Στη συνέχεια γίνεται καθηγητής στην Εθνική Σχολή Δημόσιας Υγείας. Το δημοσιευμένο ερευνητικό του έργο, όπως για όλους τους επιστήμονες, φαίνεται σε δημόσια διαθέσιμες βάσεις επιστημονικής βιβλιογραφίας. Κάνει μελέτες που εξετάζουν αν προϊόντα της βιομηχανίας αξίζουν τα λεφτά τους σε σχέση με το τι μπορούν να προσφέρουν.

Το δημόσια διαθέσιμο Cost-Effectiveness Analysis (CEA) Registry καταγραφεί ενδεικτικά τα αποτελέσματα από 20 δημοσιεύσεις του καθηγητή με συνολικά 66 εκτιμήσεις λόγων κόστους-αποτελεσματικότητας (ICER). Αυτές οι εκτιμήσεις του καθηγητή συνηγορούν κάθε φορά υπέρ του νέου εξεταζόμενου προϊόντος. Αμεσα ή έμμεσα το σύστημα υγείας νουθετείται να πληρώσει για να το προσφέρει στους Ελληνες ασθενείς – συχνά ακριβά ή πανάκριβα.

Και οι 20 δημοσιεύσεις έχουν χρηματοδοτηθεί από τη βιομηχανία που παράγει το εκάστοτε προϊόν. Οι χρηματοδότες της έρευνας του καθηγητή συμπεριλαμβάνουν τις Novartis, Bayer, Servier, AstraZeneca, Novo Nordisk, Boehringer Ingelheim, Sanofi Aventis, Genesis Pharma, Medtronic. Σε αρκετές, κάποιοι από τους συν-συγγραφείς των δημοσιευμένων αναλύσεων είναι υπάλληλοι της βιομηχανίας της οποίας το προϊόν εξετάζεται. Αρκετές δημοσιεύσεις επίσης αναφέρουν ότι ο καθηγητής λαμβάνει χρήματα από την ίδια βιομηχανία – όχι μόνο για έρευνα, αλλά και για προσωπικά honoraria και speaker fees.

Στη βάση PubMed, επίσης σε δημόσια θέα, εντοπίζονται επιπλέον άλλες 23 οικονομικές αναλύσεις του ίδιου επιστήμονα. Και αυτά τα άρθρα συμπεραίνουν ότι η εκάστοτε αποτιμώμενη ιατρική παρέμβαση αξίζει τα λεφτά της.

Τα παραπάνω θεαματικά θετικά αποτελέσματα δεν είναι υποχρεωτικά λανθασμένα. Ομως είναι ευρέως τεκμηριωμένο ότι τα αποτελέσματα των αναλύσεων κόστους-αποτελεσματικότητας εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από σειρά ευαίσθητων παραδοχών. Υπάρχει εκτεταμένη βιβλιογραφία ότι αναλύσεις που χρηματοδοτούνται από τη βιομηχανία έχουν μεγαλύτερη πιθανότητα να καταλήξουν υπέρ των προϊόντων της. Χωρίς χρηματοδότηση από τη βιομηχανία, περίπου οι μισές από αυτές τις αναλύσεις καταλήγουν υπέρ του προϊόντος. Με χρηματοδότηση από τη βιομηχανία το ποσοστό αυξάνεται στο 80%-90% ή και περισσότερο.

Τίποτε από όσα αναφέρθηκαν παραπάνω δεν είναι νομικά μεμπτό. Απλώς ο καθένας διαλέγει τι επιστήμη θα κάνει. Ανήκω περίπου στον ίδιο γνωστικό χώρο με τον καθηγητή, αλλά ποτέ δεν θα επέλεγα την ερευνητική του τροχιά. Πολλοί όμως άλλοι φτασμένοι και (εντελώς νόμιμα) καλοπληρωμένοι, έχουν ακολουθήσει κάτι αντίστοιχο στη σχέση τους με τη βιομηχανία. Σεβαστές οι επιλογές του καθενός για το πώς θέλει να ζήσει τη ζωή του – με ή χωρίς Aston Martin αξίας 200.000 ευρώ, στην Ελλάδα ή στο εξωτερικό. Σεβαστό αν θέλει να ανοίξει εταιρεία με την τραγουδίστρια σύζυγο για να εκπονούν μελέτες για λογαριασμό της φαρμακοβιομηχανίας. Σεβαστό, αν πληρώνουν όλους τους φόρους ή έστω τα πρόστιμα φοροδιαφυγής. Σεβαστά όλα τα νόμιμα.

Υπάρχει όμως κάτι τελείως ακατανόητο, ακόμα κι αν είναι νόμιμο: πώς ένας επιστήμονας, που εμφανώς η καριέρα του είναι συνυφασμένη με τη βιομηχανία και που τόσο η προσωπική του περιουσία όσο και η επιστημονική του χρηματοδότηση εξαρτώνται εμφατικά από τη φαρμακοβιομηχανία, γίνεται κύριος σύμβουλος τόσων υπουργών (δεξιών, σοσιαλιστών, αριστερών δεν έχει σημασία). Ειδικά μάλιστα σε θέματα που αφορούν την πολιτική για το φάρμακο και τις διαπραγματεύσεις της κυβέρνησης με φαρμακοβιομηχανίες. Ο καθηγητής είχε επίσης διοριστεί διοικητής δύο μεγάλων δημόσιων νοσοκομείων, θέσεις όπου πάλι απαιτούνται αποφάσεις που εφάπτονται της βιομηχανίας που έχει συνυφάνει την καριέρα του.

Εύχομαι η περιπέτεια του καθηγητή με τη Δικαιοσύνη να έχει αίσιο και δίκαιο τέλος και για εκείνον και για τη χώρα. Ομως ένα κύριο δίδαγμα από αυτή την μπερδεμένη υπόθεση έως τώρα είναι ότι ακόμα και αν όλα έγιναν νόμιμα από όλους, θα πρέπει να υπάρχει πλήρης διαφάνεια στα πιθανά συγκρουόμενα συμφέροντα που μπορεί να έχουν επιστήμονες σύμβουλοι υπουργών (επίσημα διορισμένοι και ανεπίσημοι) και διοικητές νοσοκομείων.

Ιδανικά μάλιστα, αυτοί οι επιστήμονες θα πρέπει να μην έχουν συγκρουόμενα συμφέροντα στον χώρο όπου ζητείται η γνώμη τους ή ασκείται η διοίκησή τους. Σε αυτές τις κρίσιμες θέσεις παραδοσιακά φυτρώνουν αδαείς κομματάνθρωποι και αυτό είναι εξαιρετικά επικίνδυνο. Ομως, γνώστες με αναπόφευκτα ενεργά συγκρουόμενα συμφέροντα δεν είναι αναγκαστικά άμοιροι κινδύνων και συνειδητών ή υποσυνείδητων πειρασμών.

Η προστασία από συγκρουόμενα συμφέροντα αφορά χιλιάδες επιστήμονες που σχετίζονται με το ελληνικό Δημόσιο συμβουλευτικά ή διοικητικά. Αν αγνοήθηκε επιπόλαια έως τώρα, ας εξασφαλιστεί τουλάχιστον στο μέλλον. Στο μεταξύ, η εκάστοτε ελληνική κυβέρνηση μοιάζει με τους Αχαιούς που για πολλές δεκαετίες (όχι μόνο μία) αδυνατούν να καταλάβουν την Τροία. Καθόλου περίεργο δυστυχώς. Ο εκάστοτε κυβερνών Αγαμέμνονας δεν συμβουλεύεται ούτε τον αποσυρθέντα χολωμένο Αχιλλέα, ούτε τον ανιδιοτελή Νέστορα. Συνήθως τον δύσμοιρο Αγαμέμνονα τον καθοδηγούν –έστω νόμιμα– είτε αδαείς Θερσίτες είτε άριστοι γνώστες που δουλεύουν με (αν όχι για) τους Τρώες.

* Ο κ. Ιωάννης Π. Α. Ιωαννίδης είναι καθηγητής Παθολογίας, Ερευνας και Πολιτικής Υγείας, Επιστημών Δεδομένων και Στατιστικής στο Πανεπιστήμιο Stanford των ΗΠΑ.