ΑΠΟΨΕΙΣ

Το μέλλον της Ευρώπης. Δύο εκδοχές (I)

H Κοπεγχάγη δεν έθεσε τέρμα στις αβεβαιότητες για τη μελλοντική οργάνωση της Ευρώπης που θα εξαρτηθεί από την επόμενη διεύρυνση και ειδικότερα, από την ένταξη της Τουρκίας στην Ε.Ε.

Δεν θα συζητήσω τα υπέρ και τα κατά της ένταξης της Τουρκίας στην E.E. Θα εξετάσω απλά τις εξελίξεις (σενάρια) που πιθανόν θα δρομολογηθούν αν η Τουρκία ενταχθεί στην E.E. και αν δεν ενταχθεί σε αυτή.

Υποθέτω ότι η Τουρκία θα παραμείνει διαφορετική από τις ευρωπαϊκές κοινωνίες και ότι λόγω μεγέθους (το 2025 θα είναι η πληθυσμιακά μεγαλύτερη χώρα της «Ενωσης») θέτει ζητήματα ευρωπαϊκής προοπτικής. Με άλλα λόγια η ένταξή της στην E.E. δεν αφορά μόνο, ούτε κυρίως τη λύση του Κυπριακού ή τη βελτίωση των ελληνοτουρκικών σχέσεων. H ένταξη της Τουρκίας, θα λειτουργήσει ως καταλύτης για μια άλλη Ενωση. Αυτό είναι θεμελιώδες και έχει ξεφύγει τελείως από τη στενή ελληνική οπτική.

Κατά τη γνώμη μου η συζήτηση μπορεί να οργανωθεί γύρω από δύο σενάρια.

Το σενάριο της ιστορικής συνέχειας

Το ένα είναι ότι ανανεώνεται το αρχικό κατά βάση πολιτικό σχέδιο για μια «ever closer Union». H επίτευξή του επιδιώκεται ακόμη και μετά το τωρινό κύμα διευρύνσεων χωρίς όμως Τουρκία, Ουκρανία, Μαρόκο, Ρωσία.

Μια τέτοια εξέλιξη θα είναι εμφανώς το αποτέλεσμα μιας ιδιότυπης στρατηγικής που επικράτησε σχεδόν εξ αρχής στην E.E. και που απέφερε ένα βαθμιαίο βάθεμα της ολοκλήρωσης. H στρατηγική αυτή έχει όρια στις τωρινές δομές. Από ένα σημείο και μετά τόσο η έκταση των αρμοδιοτήτων όσο και η διεύρυνση απαιτούν θεσμικές αλλαγές, που όμως δεν αλλάζουν τη βασική φιλοσοφία και τη γενική πολιτική στόχευση.

Πολλά δείχνουν ότι αυτό το πολιτικό σχέδιο μιας ολοένα πιο ενωμένης Ευρώπης ανανεώνεται πάλι. Και ένα πολιτικό σχέδιο για την Ευρώπη προϋποθέτει, ακριβώς, την… Ευρώπη ως χώρο αναφοράς. Λογικά η ιδέα του «Συντάγματος» υποδηλώνει επίσης πολιτική φιλοδοξία – την επιθυμία να χαραχθούν όρια. Με τον ίδιο τρόπο μπορούμε να νοηματοδοτήσουμε τη Χάρτα των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων, την καθίδρυση μηχανισμών εξοβελισμού όσων τα παραβιάζουν, τη συζήτηση για την κοινή άμυνα, που ώς πρόσφατα ήταν ταμπού κ.λπ.

Οι βαθιές ρίζες: Χριστιανισμός και αρχαιότητα

Η προοπτική αυτή έχει βαθιές ρίζες στην ιστορία της ευρωπαϊκής ιδέας και στον πολιτισμό. Αξίζει να επικαλεσθούμε μια αυθεντία εδώ – τον T.S. Eliot. Σε ένα μικρό του δοκίμιο (η ενότητα της ευρωπαϊκής κουλτούρας) επεσήμανε νωρίς ότι οι εθνικές συνιστώσες της Ευρώπης αντλούν από κοινές πηγές. «Υπάρχει», έγραφε, «ένα κοινό στοιχείο στην ευρωπαϊκή κουλτούρα, μια ιστορία αλληλένδετων τρόπων σκέψης και συναισθήματος και συμπεριφοράς, μια ανταλλαγή στους τομείς των τεχνών και των ιδεών… H ενότητα του δυτικού κόσμου βρίσκεται σε αυτή την κληρονομιά, στο Χριστιανισμό και στους αρχαίους πολιτισμούς της Ελλάδας, της Ρώμης και του Ισραήλ».

Ο T.S. Eliot λέγει και άλλα πολλά. Αλλά κρίσιμη εδώ είναι η θέση του ότι «αυτή η ενότητα που εξαρτάται από τα κοινά στοιχεία της κουλτούρας μας είναι αυτό που πραγματικά μας συνδέει».

Προσθέτουμε, ότι η πολιτισμική ενότητα συνιστά τη βάση αλλά και καθορίζει τα όρια και τις μορφές της πολιτικής οργάνωσης. Τα κοινά χαρακτηριστικά άλλες φορές επιτρέπουν προωθημένα σχήματα συνεργασίας και άλλες φορές απαγορεύουν «λύσεις» πολιτικής ομοιομορφίας και υπαγωγής σε ένα κέντρο – ας πούμε καρολίγγειου ή χιτλερικού τύπου.

Ετεροχρονισμοί και ταυτότητες

Το μεγάλο ερώτημα τώρα είναι αν οι αντιλήψεις για την ευρωπαϊκή οργάνωση και για τα σύνορά της που επικράτησαν μεταπολεμικά παίζουν ακόμη ρόλο. Νομίζω ότι ναι. Π.χ. καθόρισαν τη στάση των Δυτικοευρωπαίων έναντι υποψηφίων για ένταξη πριν και μετά την κατάρρευση των κομμουνιστικών καθεστώτων. Δεν είναι τυχαίο ότι ουδείς αμφισβήτησε σε επίπεδο αρχής την ένταξη χωρών που εθεωρούντο παλαιόθεν συστατικά μέρη της ευρωπαϊκής πολιτισμικής γεωγραφίας όπως η Ελλάδα (παρά τη δικτατορία της), η Ρουμανία και η Εσθονία! Ναι, πίσω από την τωρινή διεύρυνση κρύβεται η ιδέα του ευρωπαϊκού πολιτισμού και της ευρωπαϊκής ταυτότητας, που διαμορφώθηκε μέσα από τους αιώνες.

Ο Ελιοτ είχε την τέχνη και τη λογοτεχνία στο οπτικό του πεδίο. Μπορεί όμως κανείς να διατυπώσει τα ίδια πράγματα και για άλλες περιοχές – για την οικονομία, τους θεσμούς και την πολιτική. H σημερινή Ενωση συγκροτεί από πολλές πλευρές ένα προωθημένο σύστημα συνεργασίας με κεντρικό του χαρακτηριστικό ότι σε αυτό η έννοια της εθνικής κυριαρχίας δεν είναι πρωτεύουσα ή ότι έχει αλλάξει περιεχόμενο. Επίσης και συναφώς, η Ενωση έχει θεσμοθετήσει την «αμοιβαία επιτήρηση» και… παρέμβαση στα εσωτερικά του κάθε κράτους. Ολα αυτά προϋποθέτουν λιγότερο εθνικισμό και μια αίσθηση «κοινότητας αξιών και συμφερόντων». Αλλιώς τέτοιοι μηχανισμοί αμοιβαίας παρέμβασης ενεργοποιούν απλά και μόνο εθνικιστικά ανακλαστικά.

Τώρα, η Τουρκία βρίσκεται αναμφίβολα σε άλλη ιστορική περίοδο. Ακόμη φοβάται ότι η εθνική της ολοκλήρωση απειλείται από μέσα και από έξω, η έννοια του έθνους είναι πανίσχυρη και προβάλλεται συνεχώς σε σχολείο και πολιτική, ο στρατός λειτουργεί ως ένα μεγάλο μπλοκ συμφερόντων με θεσμοθετημένη εξουσία. Πώς θα ενταχθεί στο προωθημένο σύστημα της E.E.; Πιθανόν εδώ είναι που μπορεί να αξιοποιηθεί η «υπόθεση του Χάντιγκτον» ότι παρεμβάσεις στα εσωτερικά διαφορετικών πολιτισμών προκαλούν εκρήξεις.

Η ιστορική Ευρώπη μας βολεύει

Οι Σκανδιναβοί συγγραφείς έχουν τέλος από καιρό υποδείξει ότι δεν πρέπει να παραβλέπεται η σημασία που έχει η «κοινωνική ασφάλεια» – η σιγουριά μιας ομάδας με τις εσωτερικές της μορφές επικοινωνίας, αξίες, αμοιβαία κατανοούμενες συμπεριφορές, ταύτιση των μελών και αλληλεγγύη. Αυτά οφείλει να σεβασθεί και να εκφράσει το πολιτικό σχέδιο «Ευρώπη» διαφορετικά δεν θα επιζήσει.

Τα προηγούμενα δεν σημαίνουν φυσικά ότι θα πέσουν οι γέφυρες της συνεργασίας με γείτονες. Κάθε άλλο. Αλλά η «ένταξή» τους θα είναι δυνατή μόνον με όρους που δύσκολα εκπληρώνονται, όπως μας δείχνει η ιστορική εμπειρία. Πιθανόν το 2004 η Επιτροπή που θα αξιολογήσει τις εξελίξεις, θα διαπιστώσει ότι η Τουρκία δεν εκπληρώνει τα κριτήρια που απαιτούνται για την έναρξη διαπραγματεύσεων ένταξης.

Και, για να μην ξεχνάμε το εθνικό συμφέρον, η ιστορική μας Ευρώπη είναι βολικότερη για μικρές χώρες όπως η Ελλάδα. Στο κάτω κάτω αποδεικνύεται πολιτικά πιο αλληλέγγυα για τα μέλη της όταν αντιμετωπίζουν τα μεγάλα κύματα των εξαγριωμένων αγορών. H ευρωπαϊκή ταυτότητα μπορεί να προστεθεί στην εθνική. Αλλά όχι η ιδιότητα του μέλους σε ένα διηπειρωτικό οργανισμό εμπορίου!

Γιατί δεν θα πρέπει να είναι η ιστορική Ευρώπη η πρώτη μας επιλογή; Θα συνεχίσουμε.

(1) O κ. Π. Καζάκος είναι καθηγητής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών.