ΚΟΣΜΟΣ

Οταν οι δημοκρατικές χώρες υποκλίνονται στο πετρελαίο

Εαν δεν το προσέξατε, οι πλούσιοι ελέω πετρελαίου «κακοί» φαίνονται, επειδή περνάνε ζωή χαρισάμενη τώρα τελευταία. Το Ιράν, όπου τα πετροδολάρια ρέουν εν αφθονία, απαιτεί από τα Ηνωμένα Εθνη να κλείσουν τα μάτια στο πυρηνικό του πρόγραμμα και απειλεί ότι θα εξαλείψει το Ισραήλ από προσώπου γης. Κατά παρόμοιο τρόπο, ο πρόεδρος Πούτιν της Ρωσίας παρέχει στήριξη σε αντιπάλους των ΗΠΑ, όπως το Ιράν και η Χαμάς. Στο ίδιο μήκος κύματος, το Σουδάν αγνοεί τις εκκλήσεις της διεθνούς κοινότητας και συνεχίζει τη γενοκτονία στο Νταρφούρ. Ο πρόεδρος Τσάβεζ της Βενεζουέλας λέει συχνά-πυκνά σε Αμερικανούς και εσωτερικούς αντιπάλους να «πάνε στο καλό». Ταυτόχρονα, η Νιγηρία, το Ουζμπεκιστάν, η Αγκόλα, η Σαουδική Αραβία, το Τσαντ και η Συρία διαγράφουν τις όποιες απειροελάχιστες κινήσεις τους προς την κατεύθυνση του εκδημοκρατισμού.

Είναι προφανές ότι ύφισταται ένα μοτίβο στην προκειμένη περίπτωση. Πολλοί υπέθεσαν ότι ένα ασταμάτητο κύμα ελεύθερων εκλογών θα σάρωνε την Υφήλιο μετά την πτώση του τείχους του Βερολίνου. Πράγματι, για μια δεκαετία το εν λόγω κύμα έμοιαζε αληθινό και ισχυρό. Ωστόσο, καθώς η τιμή του πετρελαίου αυξήθηκε σταδιακά -αγγίζοντας σήμερα τα 75 δολάρια το βαρέλι- ένα αρνητικό «αντί-κύμα» έκανε την εμφάνισή του. Δεν είναι τυχαίο ότι τα λεγόμενα «πετρελαιοκράτη» -δηλαδή τα κράτη των οποίων το ΑΕΠ εξαρτάται από την τιμή του πετρελαίου ή του αερίου και τα οποία διέπονται είτε από αδύναμους θεσμούς, είτε από αυταρχικά καθεστώτα- έχουν ισχυροποιηθεί και προκαλούν την εξασθένηση της παγκόσμιας τάσης για εκδημοκρατισμό.

Ενεργειακή κατάρα

Εδώ και πολλά χρόνια, οι οικονομολόγοι κάνουν λόγο για τις αρνητικές επιπτώσεις της υπερπληθώρας ενεργειακών αποθεμάτων στην προσπάθεια για πολιτική και οικονομική μεταρρύθμιση που καταβάλλει οποιαδήποτε χώρα. Πρόκειται για την «ενεργειακή κατάρα». Οταν, ωστόσο, ο λόγος γίνεται συγκεκριμένα περί πετρελαίου, τότε το παραπάνω επιχείρημα προσλαμβάνει μεγαλύτερες διαστάσεις. Ολα συνηγορούν ότι υφίσταται συγκεκριμένη συνάρτηση μεταξύ της τιμής του πετρελαίου και του ρυθμού της ελευθερίας.

Ο πρώτος κανόνας της «πετρελαιοπολιτικής» ορίζει το εξής: η τιμή του πετρελαίου και ο ρυθμός της ελευθερίας κινούνται προς αντίθετες κατευθύνσεις στα πλούσια σε πετρελαϊκά κοιτάσματα κράτη. Βάσει του εν λόγω κανόνα, όσο ανεβαίνει η τιμή του πετρελαίου, τόσο αυξάνεται ο ρυθμός παραβίασης στοιχειωδών δικαιωμάτων, όπως η ελευθερία του λόγου και η δημιουργία ανεξάρτητων πολιτικών κομμάτων στα «πετρελαιοκράτη». Παρόμοια φαινόμενα, ωστόσο, δεν παρατηρούνται στις υγιείς Δημοκρατίες που διαθέτουν κοιτάσματα πετρελαίου.

Αντιθέτως, και βάσει πάλι του πρώτου κανόνα της «πετρελαιοπολιτικής», όσο πιο χαμηλή είναι η τιμή του πετρελαίου, τόσο πιο εύκολα τα «πετρελαιοκράτη» υποκύπτουν στις πιέσεις για πολιτική διαφάνειας, επιδεικνύουν ευαισθησία στις φωνές της αντιπολίτευσης, ανοίγονται στον έξω κόσμο και προωθούν νομικές και εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις που πολλαπλασιάζουν τις ανταγωνιστικές ικανότητες των πολιτών τους, ενώ παράλληλα προσελκύουν ξένους επενδυτές.

Ομολογουμένως, οι παράγοντες που διαμορφώνουν τον πολιτικό χαρακτήρα ενός κράτους είναι πολλοί. Είναι όμως τυχαίο το γεγονός ότι όταν η τιμή του πετρελαίου κυμαινόταν από 20 μέχρι 40 δολάρια το βαρέλι, το Ιράν απηύθυνε εκκλήσεις για «διάλογο μεταξύ των πολιτισμών» και σήμερα απειλεί ότι θα καταστρέψει το Ισραήλ; Οταν η τιμή του πετρελαίου κυμαινόταν από 20 μέχρι 40 δολάρια το βαρέλι, γνωρίσαμε την πρώτη εκδοχή του Βλαντιμίρ Πούτιν. Ηταν το 2001, όταν ο πρόεδρος των ΗΠΑ Τζορτζ Μπους κοίταξε τον τελευταίο στα μάτια και δήλωσε ότι «αισθάνθηκε την ψυχή του». Αν ο κ. Μπους μπορούσε να αισθανθεί την ψυχή του σημερινού κ. Πούτιν θα έβλεπε μόνο τον ρωσικό ενεργειακό γίγαντα που ακούει στο όνομα Gazprom, που ελέγχεται πλήρως από το καθεστώς Πούτιν.

Ιδεολογική απειλή

Μολονότι για τη Δύση οι αυταρχικοί ηγέτες των «πετρελαιοκρατών» δεν αποτελούν σε στρατηγικό ή ιδεολογικό επίπεδο, απειλή αντίστοιχη με εκείνη του κομμουνισμού, ο αντίκτυπός τους στο διεθνές στερέωμα είναι διαβρωτικός. Ορισμένα από τα χειρότερα καθεστώτα του πλανήτη διαθέτουν σήμερα περισσότερα πετροδολάρια, γεγονός που τους παρέχει τη δυνατότητα να ενεργούν κακόβουλα για μεγάλες χρονικές περιόδους. Παράλληλα, πολλές δημοκρατικές χώρες σκύβουν υποχρεωτικά το κεφάλι στα «πετρελαιοκράτη» προκειμένου να ικανοποιήσουν τις ανάγκες τους σε πετρέλαιο και αέριο.

Δεδομένης της σχέσης μεταξύ της τιμής του πετρελαίου και του ρυθμού της ελευθερίας στο εσωτερικό των «πετρελαιοκρατών», οποιαδήποτε πολιτική από πλευράς των ΗΠΑ για την προώθηση της Δημοκρατίας είναι καταδικασμένη να αποτύχει εκτός κι αν προβλέπει την εφαρμογή αξιόπιστου σχεδίου για την εύρεση εναλλακτικών ενεργειακών πόρων και τη μείωση της τιμής του αργού πετρελαίου.

Σήμερα, πάντως, η τιμή του πετρελαίου οφείλει να απασχολεί σε καθημερινή βάση όχι μόνο το υπουργείο Ενέργειας των ΗΠΑ, αλλά και το Στέιτ Ντιπάρτμεντ. Στην εποχή μας δεν μπορείς να είσαι ένας αποτελεσματικός ιδεαλιστής που προωθεί τη Δημοκρατία, αν δεν είσαι και ένας συνειδητοποιημένος και αποτελεσματικός περιβαλλοντολόγος στον ενεργειακό τομέα.