Της ΤΑΝΙΑΣ ΓΕΩΡΓΙΟΠΟΥΛΟΥ
Φωτογραφίες: AP

Τι έφερε την πρόσφατη επισιτιστική κρίση; Τα βιοκαύσιμα ή οι νέες διατροφικές συνήθειες Κινέζων και Ινδών; Ή μήπως το μοντέλο παραγωγής και εμπορίας τροφίμων που επιτρέπει σε κάποιους να κερδίζουν ποντάροντας στην πείνα των άλλων;

Η κρίση στον τομέα των τροφίμων, που σύμφωνα με τους ειδικούς μόλις ξεκίνησε, είναι ό,τι πιο απειλητικό θα μπορούσε να αντιμετωπίσει ο σύγχρονος κόσμος. Μόλις πριν από δύο μήνες, τα Ηνωμένα Εθνη προειδοποίησαν ότι 36 χώρες, συμπεριλαμβανομένης και της Κίνας, θα αντιμετωπίσουν σύντομα πρόβλημα στις προμήθειες τροφίμων.

Οι τιμές των βασικών προϊόντων διατροφής έχουν ανέβει κατακόρυφα ως αποτέλεσμα της αύξησης πολλών πρώτων υλών. Πέρυσι, οι υψηλότερες τιμές στα σιτηρά έφθαναν στα 154 ευρώ τον τόνο - φέτος, εκτινάχθηκαν πάνω από 319. Τον Οκτώβριο του 2007 οι παραγωγοί καλαμποκιού παρέδωσαν με 220 ευρώ τον τόνο τη σοδειά τους, ενώ το 2006 είχαν πάρει 140 ευρώ τον τόνο. Η τιμή του ρυζιού, επίσης, ανέβηκε κατά 75% σε 2 μήνες. Αντίστοιχες είναι και οι αυξήσεις στα κτηνοτροφικά προϊόντα και στο κρέας. Το 70% των δημητριακών που καλλιεργούνται στις ΗΠΑ προορίζεται για ζωοτροφές. Τα τελευταία πενήντα χρόνια, η παραγωγή κρέατος έχει πενταπλασιαστεί, με αποτέλεσμα οι ανάγκες για την παραγωγή ζωοτροφών να γίνονται ολοένα και μεγαλύτερες. Κι ενώ κάποιοι από τους κατοίκους αυτού του πλανήτη πεθαίνουν από την πείνα, κάποιοι άλλοι πεθαίνουν λόγω της υπερβολικής κατανάλωσης ζωικών προϊόντων και κρέατος. Προβλέποντας τις εξελίξεις ο γνωστός οικονομολόγος και συγγραφέας Tζέρεμι Pίφκιν, σε άρθρο του πριν από πέντε χρόνια, επισημαίνει: «Την περίοδο του μεγάλου λιμού του 1984, χιλιάδες άτομα πέθαιναν καθημερινά από την πείνα, η Αιθιοπία καλλιεργούσε λιναρόσπορο και ελαιοκράμβη, που εξάγονταν ως ζωοτροφές σε ευρωπαϊκές χώρες. Το 80% των παιδιών που υποσιτίζονται ζει σε χώρες που έχουν πλεόνασμα γεωργικών προϊόντων, συγκεκριμένα δημητριακά που καλλιεργούνται για ζωοτροφές».

Είναι φανερό ότι η δομή του παγκόσμιου αγροτοδιατροφικού μοντέλου εμπεριέχει ένα στοιχείο παραλογισμού. Για αρκετά χρόνια, μια ισορροπία (τρόμου) κατάφερνε να συντηρηθεί. Μια σειρά γεγονότων οδήγησε στην ανατροπή της. Οι Κινέζοι και οι Ινδοί άρχισαν να καταναλώνουν περισσότερο κρέας - άρα να χρειάζονται περισσότερες ζωοτροφές. Bλέποντας το ράλι τιμών, πολλές χώρες σταμάτησαν τις εξαγωγές προκειμένου να εξασφαλίσουν επάρκεια. Ενδεικτικά η κυβέρνηση της Ινδίας (δεύτερη μεγαλύτερη παραγωγός χώρα στο ρύζι μετά την Κίνα) ανακοίνωσε απαγόρευση εξαγωγών ρυζιού εκτός από το Μπασμάτι, ενώ σε περιορισμό των εξαγωγών προσανατολίζεται και η Κίνα. Ταυτόχρονα η παραγωγή σιτηρών σε πολλές χώρες μειώθηκε εξαιτίας ακραίων καιρικών φαινομένων. Το γεγονός ότι φυτά όπως καλαμπόκι, τεύτλα, σιτάρι, ελαιοκράμβη καλλιεργούνται για την παραγωγή βιοκαυσίμων δημιούργησε νέες πιέσεις.

Οσο κι αν σε πρώτη ανάγνωση φαίνεται παράλογο, η κρίση στον τομέα των ακινήτων στις ΗΠΑ συνδέεται με την αύξηση των τιμών των αγροτικών προϊόντων. Η πιστωτική κρίση έσπρωξε τους επενδυτές προς τα χρηματιστήρια εμπορευμάτων, συμπεριλαμβανομένων και των δημητριακών και των τροφίμων γενικότερα. Η μεγάλη ζήτηση οδήγησε σε αύξηση των τιμών. Στην πραγματικότητα, η κρίση στα τρόφιμα είναι κρίση του μοντέλου που ακολουθείται, με θύματα πάντα τους αδύναμους κρίκους της αλυσίδας.

Κι ύστερα ήρθαν οι... Μεσσίες

Μαζί με την κρίση ήρθαν και οι... Μεσσίες. Aρθρο στην «Ιντερνάσιοναλ Χέραλντ Τρίμπιουν» εξηγεί πως η διατροφική κρίση ήρθε γιατί τα κονδύλια που αφορούσαν την έρευνα για τη γενετική βελτίωση των σπόρων ώστε να εξασφαλίζεται μεγαλύτερη παραγωγή μειώθηκαν. Ετσι, ενώ η γεωργική έρευνα έφερε στη δεκαετία του 1960 την «Πράσινη Επανάσταση» αυξάνοντας την παραγωγικότητα των χωραφιών με τη χρήση γενετικώς βελτιωμένων σπόρων, λιπασμάτων και φυτοφαρμάκων κι έσωσε από την πείνα τον κόσμο (σ.σ. όχι όλο τον κόσμο), σήμερα η έρευνα υποχρηματοδοτείται, οπότε δεν μπορεί να έχει εντυπωσιακά αποτελέσματα.

Οι εταιρείες που παράγουν γενετικώς τροποποιημένους σπόρους βρήκαν ευκαιρία να αναδείξουν την αναγκαιότητα των προϊόντων τους. Φυσικά, κανένας δεν αναφέρει ότι τα τεράστια κονδύλια που απαιτούνται για τέτοιου είδους έρευνες θα μπορούσαν, έτσι και αλλιώς, να ταΐσουν τους πεινασμένους. Γιατί όπως φαίνεται, η επισιτιστική κρίση δεν οφείλεται στο ότι τα τρόφιμα δεν επαρκούν, αλλά στο ότι η τιμή τους διαμορφώνεται από τους κανόνες που ορίζουν εκείνοι που δεν πεινούν. Χαρακτηριστικά, σύμφωνα με έρευνα της ίδιας εφημερίδας, το 27% των τροφίμων που προορίζονται για κατανάλωση στις ΗΠΑ καταλήγουν στα σκουπίδια. Eρευνα στη Μεγάλη Βρετανία έδειξε ότι οι Βρετανοί πετούν το ένα τρίτο από τα τρόφιμα που αγοράζουν, στα οποία συμπεριλαμβάνονται 4 εκατ. ολόκληρα μήλα, 1,2 εκατ. λουκάνικα και 2,8 εκατ. ντομάτες. Στη Σουηδία, οι οικογένειες με μικρά παιδιά πετούν το 1/3 των τροφίμων που ψωνίζουν.

Η ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗ ΓΕΩΡΓΙΑ ΑΠΕΤΥΧΕ

Εκθεση της International Assessment of Agricultural Science and Technology for Development - IAASTD, που δημοσιεύθηκε στις 15 Απριλίου 2008 με τίτλο «Διεθνής Αποτίμηση της Αγροτικής Επιστήμης της Τεχνολογίας για την Ανάπτυξη», καταδικάζει τις μεθόδους της βιομηχανικής γεωργίας και απορρίπτει τα μεταλλαγμένα σαν λύση στην επισιτιστική κρίση και τις αυξανόμενες τιμές των τροφίμων. Η έκθεση IAASTD, την οποία υπέγραψαν 60 κράτη απ' όλο τον κόσμο, αποτελεί την πρώτη αποτίμηση των μεθόδων της παγκόσμιας γεωργίας και καταλήγει ότι η βιομηχανική γεωργία απέτυχε και ότι τα μεταλλαγμένα δεν είναι η λύση για τη φτώχεια, την πείνα ή τις κλιματικές αλλαγές. Η έκθεση καλεί για ριζική αλλαγή στις γεωργικές μεθόδους προκειμένου να αντιμετωπισθούν οι αυξανόμενες τιμές τροφίμων, η πείνα, οι κοινωνικές αδικίες και οι περιβαλλοντικές καταστροφές. Προτείνει γεωργία μικρής κλίμακας και οικολογικές μεθόδους βιώσιμης γεωργίας οι οποίες θα αντιμετωπίσουν την επισιτιστική κρίση και θα ικανοποιήσουν τις ανάγκες των τοπικών κοινωνιών, καθώς αναγνωρίζει ότι η γνώση των αυτοχθόνων και των τοπικών κοινοτήτων είναι εξίσου σημαντική με την επιστημονική γνώση.