THΣ ΓEΩPΓIAΣ ΣABITΣANOY

Τα «δάκρυά» της είναι το πολύτιμο προϊόν της νότιας Χίου. Ταξιδέψαμε μέχρις εκεί για να παρακολουθήσουμε τη διαδικασία παραγωγής και τις ιδιαιτερότητες της βιολογικής καλλιέργειάς της. Ξεναγός μας, ο Γιώργος Περίκος, ένας από τους τέσσερις βιοκαλλιεργητές μαστίχας.Είναι ένα μοναδικό προϊόν της Ελλάδας και για την ακρίβεια της Χίου. Κι αν θέλουμε να είμαστε ακόμα πιο ακριβείς, του νότιου τμήματος του νησιού. Οσες προσπάθειες έγιναν σε άλλες γωνιές του κόσμου κατέληξαν σε αποτυχία. Τι είναι αυτό που κάνει τον μαστιχοφόρο σχίνο, να ευδοκιμεί μόνον εδώ; Πώς μαζεύονται τα «δάκρυα» του φυτού; Πόσος κόπος χρειάζεται; Πώς γίνεται η βιολογική του καλλιέργεια; Με αυτές και άλλες πολλές απορίες ξεκίνησα το ταξίδι για τα Mαστιχοχώρια. Οταν επέστρεψα μία μόνον απορία μου έμεινε αναπάντητη. «Γιατί μόνον εδώ;» Κανείς δεν ξέρει. Ούτε και στα βιβλία που ξεφύλλισα βρήκα κάποιαν απάντηση...Σε όλες τις άλλες απορίες μου ανέλαβε να με βοηθήσει να βρω την απάντηση, ο Γιώργος Περίκος, ένας από τους τέσσερις βιοκαλλιεργητές μαστίχας στη Χίο.Ο Γιώργος, 43 χρόνων σήμερα, ζει με τη γυναίκα του σε μιαν ήσυχη τοποθεσία, με θέα τη θάλασσα, έξω από την Καλλιμασιά. Αφησε τη Χίο για τη Θεσσαλονίκη όπου πήγε να σπουδάσει. Καταπιάστηκε με διάφορα πράγματα και κατέληξε να ασχολείται επαγγελματικά με το κόσμημα. Oταν αποφάσισε να επιστρέψει στα πατρώα εδάφη, πριν από έντεκα περίπου χρόνια, δεν θέλησε να ακολουθήσει την πεπατημένη και άρχισε να καλλιεργεί μαστίχα χωρίς να χρησιμοποιεί χημικά λιπάσματα ή ζιζανιοκτόνα. Eτσι συνέχισε για οκτώ περίπου χρόνια, μέχρι που πληροφορήθηκε το πρόγραμμα βιολογικής γεωργίας στο οποίο και εντάχθηκε εδώ και τρία χρόνια. Σε μια γωνιά της τεράστιας αποθήκης του σπιτιού του, ανάμεσα σε ένα τραπέζι του πιγκ πογκ και τους σωρούς της μαστίχας που έχει μαζέψει εφέτος, μια ντραμς. Oπως μου εκμυστηρεύεται, τον βοηθάει να ξεδίνει σε ρυθμούς φανκ όταν το επιτρέπουν οι δουλειές και η διάθεση.Από τη βεράντα χαζεύω το τοπίο. Εδώ στα Μαστιχοχώρια η εικόνα είναι τελείως διαφορετική, πιο άγρια, από το βόρειο τμήμα του νησιού. Η πέτρα κυριαρχεί παντού, μαζί με τις ελιές και εκείνους τους πολύμορφους σχίνους που ο καθένας μοιάζει σαν ένα μοναδικό και ανελέητα χαρακωμένο γλυπτό. Oταν ο Γιώργος μου μίλησε από την αρχή «για την ειδική σχέση που υπάρχει ανάμεσα στον καλλιεργητή και κάθε δέντρο ξεχωριστά» δεν μπορούσα να καταλάβω τι εννοούσε. Μετά την ξενάγηση, σε πολλά χωράφια και πολλά χωριά αντιλήφθηκα πλήρως τι ήθελε να πει. Κάθε σχίνος είναι τελείως διαφορετικός από τον άλλον, πολλές φορές μοιάζουν να είναι ένα διαφορετικό είδος δέντρου. Βλέπεις κάποιους σχίνους να ορθώνονται ψηλοί και φουντωτοί σαν ελιές, κάποιοι άλλοι να σέρνονται με τα κλαδιά τους στο έδαφος, άλλοι να διπλώνουν τα κλαδιά τους σαν φίδια που παλεύουν, άλλοι να σχηματίζουν μικρές κλειστές σπηλιές με μικρές δυσδιάκριτες εισόδους. Το κάθε δέντρο, λοιπόν, θέλει διαφορετικό πλησίασμα για να το «κεντήσεις», διαφορετικό τρόπο να το καθαρίσεις και να το μαζέψεις. Μέσα από αυτήν την ιεροτελεστία, λοιπόν, «δένεσαι» με ιδιαίτερο τρόπο με το καθένα.

Η καλλιέργεια απαιτεί δουλειά και φροντίδα όλο το χρόνο

Με την περιγραφή αυτή ήδη έχω συνειδητοποιήσει ότι η καλλιέργεια του μαστιχόδεντρου δεν είναι καθόλου απλή υπόθεση. Οπως μου εξηγεί ο Γιώργος, χρειάζεται δουλειά και φροντίδα όλον το χρόνο. «Η δουλειά στο χωράφι ξεκινάει από το Νοέμβριο με το πρώτο σκάλισμα. Το χειμώνα στο σπίτι καθαρίζεται με τα χέρια από τα χώματα και τα κλαδάκια το μαστίχι που μαζέψαμε το καλοκαίρι, ενώ στα χωράφια κλαδεύουμε τα μικρά κλαδάκια που βγαίνουν στα δέντρα, καθαρίζουμε το έδαφος από τις πέτρες και «ετοιμάζουμε» το έδαφος βάζοντας την κοπριά. Και το καλοκαίρι… τότε είναι που αρχίζει η σκληρή δουλειά», μου λέει με νόημα. «Δεν φτάνει μόνο το ξεχορτάριασμα και το καθάρισμα, ο χώρος κάτω από το δέντρο πρέπει να είναι πεντακάθαρος και λείος». Στην επιφάνεια αυτή ρίχνουν κοσκινισμένο ασπρόχωμα, ψιλό σαν πούδρα. Αυτό βοηθάει να ξεκολλάει εύκολα από το έδαφος το μαστίχι όταν είναι ακόμα υγρό.

Η βιολογική καλλιέργεια

Παρ' όλες τις δυσκολίες της, η καλλιέργεια του σκίνου έχει και ένα μεγάλο προσόν για τους βιοκαλλιεργητες. Επειδή τα δέντρα είναι άγρια και δεν αρρωσταίνουν εύκολα, «γλιτώνουν» από τα ραντίσματα με χημικά. Από αυτήν την άποψη είναι εύκολο να κάνει κανείς μαστίχα βιολογικής καλλιέργειας, αρκεί η λίπανση να γίνεται με βιολογικά προϊόντα. «Εγώ ρίχνω οργανική κοπριά, ένα είδος κουτσουλιάς κότας που φέρνω από την Ολλανδία. Μπορεί να κοστίζει λίγο παραπάνω αλλά δεν θα έλεγα ότι η διαφορά στην τιμή είναι απαγορευτική. Το μόνο πρόβλημα είναι ότι πρέπει να σκαφτεί το χωράφι και να ανακατευτεί με το χώμα, δεν είναι όπως τα χημικά λιπάσματα που απλώς τα ρίχνεις στο έδαφος», μου λέει ο Γιώργος. Ενα ακόμη πρόβλημα που αντιμετωπίζει είναι τα αγριόχορτα. «Πρέπει να είμαι συνέχεια στο χωράφι να κόβω τα βάτα με μηχανικά μέσα και αυτό είναι χρονοβόρα και επίπονη δουλειά».

«Και ποιο είναι το αποτέλεσμα όλης αυτής της προσπάθειας;», τον ρωτώ. «Μάλλον κανένα», μου απαντά και με αιφνιδιάζει. «Η μαστίχα χρησιμοποιείται σε πολύ μικρές ποσότητες, οπότε ουσιαστικά δεν υπάρχει διαφορά στη γεύση ή στις ιδιότητες». «Τότε, γιατί κάνεις βιολογική καλλιέργεια και δεν ακολουθείς τη συμβατική;», επιμένω. «Δεν είναι μόνο το αποτέλεσμα στη γεύση που κάνει τη διαφορά. Είναι μια ολόκληρη φιλοσοφία που απαιτεί σεβασμό στη Φύση. Δεν υπάρχει λόγος να βιάζουμε τα δέντρα, να καταστρέφουμε το νερό και το χώμα με τα χημικά λιπάσματα. Θυμάμαι κάτι που είχα ακούσει και μου έκανε εντύπωση. Eλεγε κάποιος ότι δεν χρειαζόμαστε και τόσο πολύ να σώσουμε τον κόνδορα αλλά θα αναπτύξουμε τόσες αρετές σώζοντας τον κόνδορα που τελικά θα σωθούμε εμείς οι ίδιοι. Είναι βέβαια και κάτι άλλο. Για να μπορέσεις να αναμίξεις τη μαστίχα με άλλα βιολογικά προϊόντα πρέπει, όσο μικρή και αν είναι η ποσότητα που βάζεις, να είναι βιολογική». Με αυτήν την απάντηση θεώρησα λοιπόν ότι οι λίγοι βιοκαλλιεργητές της Χίου θα είχαν κάποιο άμεσο όφελος από την παραγωγή τους. Και όμως… δεν είναι έτσι. «Προς το παρόν πουλάω τη μαστίχα στην Eνωση στην ίδια τιμή με τη μαστίχα συμβατικής καλλιέργειας. Δεν υπάρχει κάποια πρόβλεψη για τη βιολογική. Μέχρι σήμερα, το μόνο προσωπικό όφελος που είχα από την ενασχόληση με τη βιολογική μαστίχα ήταν η επιδότηση που έδινε το κράτος στους βιοκαλλιεργητές, τίποτα άλλο. Νομίζω όμως ότι σύντομα θα αλλάξουν τα πράγματα. Εχουμε αρχίσει ήδη να συζητάμε με την Eνωση γι' αυτό». Ο κ. Γιάννης Μανδάλας διευθυντής του τμήματος μάρκετιγκ της Ενωσης επιβεβαιώνει τα μελλοντικά σχέδια: «Μέχρι σήμερα δεν είχε διαφορετική μεταχείριση η βιολογική μαστίχα γιατί ήταν πολύ μικρές οι ποσότητες. Ηδη εφέτος όμως είμαστε σε θέση να κάνουμε κάτι διαφορετικό.» Και συνεχίζει: «Ενας από τους άξονες του σχεδίου αναδιοργάνωσης της Ενωσης που ξεκίνησαν πριν από 3 - 4 χρόνια, είναι και η μετατροπή του μαστιχώνα σε βιολογικά καλλιεργούμενη περιοχή. Κάτι τέτοιο έχει πολλά προβλήματα μεν, αλλά αξίζει τον κόπο να προσπαθήσουμε γιατί αυτό θα αναδείξει όλο το νησί.»

Ο μοναδικός Pistacia Lentiscus Chia

Η επιστημονική ονομασία του σκίνου που παράγει τη μαστίχα είναι pistacia lentiscus chia. Σύμφωνα με το σύγγραμμα «Το Μαστιχόδεντρο της Χίου» του επίκουρου καθηγητή Bιολογίας στον τομέα της Bοτανικής, κ. Θωμά Σαββίδη, ανήκει στην οικογένεια Anacardiaceae, στην οποία ανήκουν και πολλά από τα σκίνα και θάμνοι που συναντάμε στην υπόλοιπη Ελλάδα. Η διαφορά είναι ότι στη Χίο και μόνον εκεί, το pistacia lentiscus παράγει τη μαστίχα. Μερικούς αιώνες πριν, κάποιο είδος μαστίχας καλλιεργήθηκε στο σημερινό Κουρδιστάν, στην Αίγυπτο, στη Σιένα της Ιταλίας και στη Κύπρο. Η μαστίχα όμως από αυτές τις παραγωγές είτε ήταν κατώτερης ποιότητας είτε προερχόταν από διαφορετικό είδος δέντρου είτε οι καλλιέργειες ήταν αποσπασματικές. Γι' αυτούς τους λόγους θεωρείται αποκλειστικά χιώτικο προϊόν.Στα 24 χωριά της Nότιας Χίου, τα λεγόμενα Μαστιχοχώρια, όχι μόνον ευδοκιμεί το είδος αλλά υπάρχει σε πέντε διαφορετικές «παραλλαγές». Ο διαχωρισμός γίνεται με βάση το σχήμα των φύλλων και του βλαστού, τις ιδιότητες του φλοιού και την ποιότητα της μαστίχας.Παρ' όλες τις προσπάθειες που έγιναν δεν μπόρεσε να ευδοκιμήσει ούτε στα βόρεια αλλά ούτε και απέναντι στις ακτές της Τουρκίας που οι συνθήκες μοιάζουν ιδανικές. Κι όλα αυτά, παρά το γεγονός ότι οι απαιτήσεις του δέντρου δεν είναι μεγάλες. Χρειάζεται ασβεστολιθικά και σταθερά-πετρώδη εδάφη και εύκρατο κλίμα. Eχει αποδειχθεί ότι οι ακραίες κλιματολογικές συνθήκες δυσκολεύουν την ανάπτυξή του. Ο πολλαπλασιασμός γίνεται αποκλειστικά με μοσχεύματα από τα αρσενικά δέντρα (καρπόσκινα) που φυτεύονται από τον Φεβρουάριο μέχρι τον Μάρτιο.Το δέντρο του σκίνου είναι καταπράσινο σε όλη τη διάρκεια του έτους χωρίς ένα καρπό ή ένα χρωματιστό λουλουδάκι να αλλάζει την όψη του. Η μαστίχα είναι ουσιαστικά οι χυμοί του δέντρου. Κάτι αντίστοιχο με το ρετσίνι του πεύκου.Ο σκίνος μεγαλώνει αργά. Γι' αυτό και χρειάζονται περίπου πέντε με έξι χρόνια πριν αρχίσει να δίνει μαστίχα. Η μέγιστη απόδοση επιτυγχάνεται από το δωδέκατο μέχρι το δέκατο πέμπτο έτος (μπορεί να φθάσει και το ένα κιλό) και η παρακμή του δέντρου υποτίθεται ότι αρχίζει από τα εβδομήντα του χρόνια. Ο μέσος όρος ζωής του είναι τα εκατό χρόνια, υπάρχουν όμως αναφορές για μαστιχόδεντρα μέχρι και διακοσίων ετών.

Ενα προϊόν με χίλιες ιδιότητες

Αν νομίζετε ότι το μόνο προϊόν της μαστίχας είναι η γνωστή τσίχλα ΕΛΜΑ που θυμόμαστε από παιδιά, κάνετε πολύ μεγάλο λάθος. Καθώς η μαστίχα έχει πολλά χαρίσματα, χρησιμοποιείται με πολλές μορφές για πολλούς λόγους.

ΣTHN IATPIKH
Ο Ιπποκράτης, ο Γαληνός, ο Διοσκουρίδης -πατέρας της Φαρμακολογίας- εκθείαζαν τις ευεργετικές ιδιότητες που έχει στον ανθρώπινο οργανισμό. Ακόμα και σήμερα θεωρείται ότι επιδρά θετικά στα στομαχικά και τα εντερικά προβλήματα, ότι μειώνει τη χοληστερίνη, ενώ όταν αναμειγνύεται με το βενζόλιο πιστεύεται ότι έχει αντισηπτική δράση.

ΣΤΗΝ ΟΔΟΝΤΙΑΤΡΙΚΗ
Θεωρείται ότι δυναμώνει τα ούλα και χαρίζει λευκά δόντια. Δεν είναι τυχαίο ότι οι κυρίες της Ρώμης και αργότερα της Κωνσταντινούπολης αλλά και οι περισσότεροι Ευρωπαίοι ευγενείς του Μεσαίωνα χρησιμοποιούσαν οδοντογλυφίδες από μαστιχόδεντρα για να λευκαίνουν τα δόντια. Ξέρουμε επίσης από γραπτές αναφορές ότι τα νεαρά κορίτσια στην αρχαία Ελλάδα συνήθιζαν να μασούν μαστίχα για να αποκτούν ευχάριστη και δροσερή αναπνοή.

ΣΤΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑ
Χρησιμοποιείται στην αρωματοποιία, στην παραγωγή κολλοειδών ουσιών, στην κατασκευή βερνικιών υψηλής ποιότητας στη σταθεροποίηση χρωμάτων στη λιθογραφία κ.λπ.

ΣΤΗ ΖΑΧΑΡΟΠΛΑΣΤΙΚΗ ΚΑΙ ΣΤΗ ΜΑΓΕΙΡΙΚΗ
Προσδίδει ένα μοναδικό άρωμα στα φαγητά, χρησιμοποιείται πολύ στα γλυκά αλλά και στην ποτοποιία.Στο Ιράκ μάλιστα είναι απαραίτητη για το τοπικό ποτό ΑΡΑΚ. Λέγεται ότι ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Ηλιογάβαλος ανέμιξε μαστιχέλαιο με κρασί και κατασκεύασε κάτι αντίστοιχο του σημερινού ούζου μαστίχης.

mastihashop

Η διαχείριση της μαστίχας γίνεται κατά κύριο λόγο από την Eνωση Μαστιχοπαραγωγών Χίου. Η Eνωση έχει δημιουργηθεί από το 1938, και σήμερα αποτελεί έναν από τους πιο δραστήριους και κερδοφόρους γεωργικούς συνεταιρισμούς στην Ελλάδα. Η τελευταία πολύ αξιόλογη δραστηριότητά της ήταν η δημιουργία των mastihashop, καταστημάτων λιανικής πώλησης όπου συγκεντρώνονται όλα τα προϊόντα που περιέχουν μαστίχα.Το πρώτο άνοιξε το καλοκαίρι του 2002 στη Χίο (Λ. Αιγαίου 36, τηλ.: 22710-81.600) και ακολούθησαν το κατάστημα της Αθήνας (Πανεπιστημίου και Κριεζώτου, τηλ.: 210-36.32.750), στη Θεσσαλονίκη (Καρόλου Ντήλ 15, τηλ.: 2310-250.205) και στο αεροδρόμιο «Ελ Βενιζέλος» (τηλ.: 210-35.32.969). Πρόκειται για σύγχρονα και καλοφτιαγμένα καταστήματα που γνωρίζουν και αξιοποιούν τους κανόνες του σύγχρονου μάρκετινγκ.Σε αυτά μπορείτε να βρείτε από σοκολατάκια και άλλα γλυκά με γεύση μαστίχας, μέχρι αρτοσκευάσματα, τσίχλες, ποτά, αναψυκτικά, αιθέρια έλαια, κεριά και φυσικά αρκετά φαρμακευτικά προϊόντα, αλλά και καλλυντικά που φτιάχνονται με βάση τη μαστίχα. Σήμερα, η Ενωση Μαστιχοπαραγωγών, όπως μας πληροφόρησε ο κ. Γιάννης Μανδάλας, έχει δεκάδες προτάσεις από την Ελλάδα και το εξωτερικό και σύντομα θα ανοίξουν καταστήματα σε πολλές πρωτεύουσες του αραβικού κόσμου και στην Ευρώπη.