Της Αλεξάνδρας Μανδράκου
Φωτογραφίες: CEDRIC FAIMALI/
COLLECTIF ARGOS/INVISION IMAGES

Να ποιες είναι οι δυνατότητες της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, αν θέλει να επιτελέσει έργο. Εως το 2025, η νήσος Γκότλαντ της Σουηδίας θα έχει μετατραπεί σε πρότυπο αειφόρου ανάπτυξης χάρις στην πρωτοβουλία που πήρε ο δήμος πριν από 15 χρόνια και φυσικά στη συνεισφορά πολιτών και επιχειρήσεων. Την ίδια ώρα, στους δήμους της Ελλάδας μετά δυσκολίας συνεννοούμαστε για το αν και πού θα μπουν οι κάδοι της ανακύκλωσης…

Εχουν ακόμα 18 χρόνια μπροστά τους. Πέρασαν 15 από την ημέρα που επίσημα δεσμεύθηκαν. Το 1992, η δημοτική αρχή, οι κάτοικοι και οι επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται στη νήσο Γκότλαντ της Σουηδίας αποφάσισαν να εργαστούν συλλογικά ώστε μέχρι το 2025 -στον χρονικό ορίζοντα μιας γενιάς- να έχουν μετατρέψει τον τόπο τους σε παγκόσμιο πρότυπο αειφόρου ανάπτυξης, αξιοποιώντας τα πλεονεκτήματα των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και επιτυγχάνοντας μηδενικό ενεργειακό αποτύπωμα. Σήμερα, από τα 295 κιλά σκουπίδια που παράγει καθένας από τους 57.000 κατοίκους, τα 140 ανακυκλώνονται. Οι 160 ανεμογεννήτριες που έχουν εγκατασταθεί στην ενδοχώρα αλλά και μέσα στη θάλασσα, για τον περιορισμό της αισθητικής υποβάθμισης του φυσικού περιβάλλοντος, καλύπτουν το 20% των ενεργειακών αναγκών του νησιού. Βιοντίζελ και υδρογόνο αντικαθιστούν μέρα με τη μέρα τα ορυκτά καύσιμα, ενώ δίνονται κίνητρα στους πολίτες για την κατασκευή βιοκλιματικών κατοικιών. Οι άνθρωποι του Γκότλαντ ξέρουν πως τους περιμένει αρκετή δουλειά, όμως έχουν πολλούς λόγους να πιστεύουν ότι θα τα καταφέρουν. Εξάλλου, έχουν ήδη διανύσει σημαντικό κομμάτι της διαδρομής.

Πρωτεργάτης ο Δήμος!

«Πολλά πράγματα μπορεί να συμβούν ώς το 2025. Δεν γνωρίζουμε καν τι εικόνα θα έχει μέχρι τότε ο πλανήτης», λέει στο ΟΙΚΟ ο Μπενγκτ - Ούλοφ Γκραν, υπεύθυνος σχεδιασμού περιβαλλοντικής πολιτικής του Δήμου του Γκότλαντ. «Αν πάντως θέλετε την προσωπική μου άποψη, οι πιθανότητες να εκπληρώσουμε τον στόχο που θέσαμε είναι υψηλές, γιατί βρισκόμαστε σε καλό δρόμο. Ομως υπάρχει μια σημαντική δυσκολία και σε αυτήν παίζεται όλο το παιχνίδι: στην απεξάρτηση των μεταφορών από τα ορυκτά καύσιμα.

Ως νησί δεν μπορούμε να υπάρξουμε χωρίς σύνδεση με την ηπειρωτική Σουηδία με πλοία και αεροπλάνα. Αλλά στον συγκεκριμένο τομέα, η μετάβαση σε φιλικά προς το περιβάλλον καύσιμα γίνεται με πολύ αργούς ρυθμούς, καθώς πρόκειται για μια διεθνή αγορά, για τον τρόπο λειτουργίας της οποίας πρέπει να συμφωνήσουν και να λάβουν κοινές αποφάσεις πολλοί εμπλεκόμενοι φορείς. Εμείς, πάντως, συνεχίζουμε στο πνεύμα με το οποίο ξεκινήσαμε. Και αν κρίνω από τα μέχρι στιγμής αποτελέσματα, πάμε καλά.»

Το παράδειγμα έδωσε ο ίδιος ο Δήμος του Γκότλαντ, που τυγχάνει να είναι και ο μεγαλύτερος εργοδότης στο νησί, καθώς απασχολεί περίπου 7.000 εργαζομένους. Καθένα από τα 16 τμήματα στα οποία είναι χωρισμένος, επιφορτισμένα με διαφορετικό αντικείμενο το καθένα (εκπαίδευση, Υγεία κ.λπ.), διαθέτει τουλάχιστον έναν υπάλληλο - συντονιστή των θεμάτων περιβάλλοντος που αφορούν το τμήμα. Για την επίτευξη μεγαλύτερης ευελιξίας και δημοκρατικότητας στη λήψη των αποφάσεων διενεργούνται τακτικές συναντήσεις μεταξύ των συντονιστών, στις οποίες κατατίθενται προτάσεις, ανταλλάσσονται απόψεις και βέβαια γίνεται ο καθιερωμένος απολογισμός για την πρόοδο που σημειώνουν τα 16 τμήματα του Δήμου σε ζητήματα περιβάλλοντος.

«Το γεγονός ότι πρέπει να συμφωνούμε απόλυτα πριν κάνουμε οτιδήποτε έχει τα καλά και τα κακά του. Μας παίρνει, δηλαδή, λίγο χρόνο παραπάνω μέχρι να... καταλήξουμε», επισημαίνει ο Μπενγκτ - Ούλοφ Γκραν. «Το θετικό στοιχείο είναι ότι έχουμε καταφέρει να θέσουμε το περιβάλλον υπεράνω της εναλλαγής των πολιτικών κομμάτων στην εξουσία. Οι τελευταίες εκλογές ανέδειξαν νικήτρια τη Δεξιά, η οποία συνεχίζει το έργο που παρέλαβε από την Αριστερά σε ό,τι αφορά την ανάδειξη του Γκότλαντ σε αειφόρο δήμο το 2025. Τα δύο μεγάλα κόμματα μπορεί να διαφωνούν παραδοσιακά σε τομείς όπως η Υγεία ή η φορολογία, όμως -ευτυχώς- δείχνουν σύμπνοια στα περιβαλλοντικά ζητήματα και μας αφήνουν να κάνουμε τη δουλειά μας.»

Στα 15 χρόνια που μεσολάβησαν από την ιστορική απόφαση του δημοτικού συμβουλίου μέχρι σήμερα, οι πολίτες του Γκότλαντ έχουν δει μεταξύ άλλων και τη σύσταση ενιαίου δημοτικού δικτύου παροχής θέρμανσης για κάθε πόλη και χωριό του νησιού -το οποίο τροφοδοτείται κατά 95% από μη ορυκτά καύσιμα- και την εγκατάσταση συστήματος παρακολούθησης της ενέργειας που δαπανάται στα κτίρια που ανήκουν στον Δήμο, ώστε να αποφεύγονται οι σπατάλες αλλά και για να μπορούν οι αρχές να συγκεντρώνουν χρήσιμα στοιχεία σχετικά με την ενεργειακή κατανάλωση. Οταν και εφόσον αυτό είναι δυνατό -ανάλογα δηλαδή με τη φύση της δουλειάς-, εφαρμόζεται εκτεταμένα η μέθοδος της τηλε-εργασίας για τον περιορισμό των μετακινήσεων των υπαλλήλων - και συνεπώς των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα. Ο στόλος των δημοτικών αυτοκινήτων έχει αντικατασταθεί από οχήματα τα οποία χρησιμοποιούν βιοκαύσιμα, κυρίως ελαιοκράμβη, η οποία παράγεται στο Γκότλαντ, ενώ τα λεωφορεία κινούνται με υδρογόνο. Ο Δήμος δαπανά ετησίως πάνω από 4 εκατομμύρια ευρώ για τις προμήθειες σε βιολογικά προϊόντα των σχολείων και των ιδρυμάτων πρόνοιας του νησιού. Αντίστοιχα, όλο και περισσότεροι αγρότες μπαίνουν στη βιολογική γεωργία. Το 2006 στο Γκότλαντ των 57.000 κατοίκων αντιστοιχούσε το 17,7% της παραγωγής βιολογικής πατάτας της Σουηδίας.

Κι ο ιδιωτικός τομέας στο παιχνίδι

Στην κατεύθυνση εξοικονόμησης ενέργειας κινείται, σύμφωνα με το πλαίσιο που έχει ορίσει η δημοτική αρχή, και ο ιδιωτικός τομέας. Το εργοστάσιο παραγωγής τσιμέντου Σεμέντα, ένα από τα μεγαλύτερα στην Ευρώπη, στο οποίο αναλογεί το 1/3 της ενέργειας που καταναλώνεται συνολικά στο Γκότλαντ, χρησιμοποιεί την περίσσεια θερμότητας που προκύπτει από τη λειτουργία του για την παραγωγή 50 GWh ηλεκτρικής ενέργειας το χρόνο. Με αυτόν τον τρόπο καλύπτει περίπου το 1/4 των αναγκών του σε ενέργεια, ενώ τροφοδοτεί και το δημοτικό δίκτυο παροχής θέρμανσης της γειτονικής πόλης.

Η λίστα των επιτευγμάτων του Γκότλαντ δεν σταματάει εδώ. Εμπλουτίζεται μέρα με τη μέρα, χρόνο με το χρόνο. «Εμείς οι Σουηδοί έχουμε ένα χαρακτηριστικό, σε αντίθεση με τους μεσογειακούς λαούς που είναι πιο... ατίθασοι», λέει ο Μπενγκτ - Ούλοφ Γκραν. «Μας αρέσει να βρίσκουμε ένα στόχο, να συνασπιζόμαστε, να ενώνουμε τις δυνάμεις μας γύρω από αυτόν και να δουλεύουμε συλλογικά για να τον πετύχουμε. Από τη στιγμή που λαμβάνεται μια απόφαση σε επίπεδο ηγεσίας, οι πολίτες υπακούουν και εργάζονται καθημερινά για την εφαρμογή της στην πράξη. Νομίζω πως αυτό είναι και το «κλειδί» της όποιας επιτυχίας έχουμε να επιδείξουμε...»

ΚΙ ΑΛΛΑ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ

•   Στο νοσοκομείο της πρωτεύουσας του Γκότλαντ, Βίσμπι, εγκαταστάθηκαν το 1998 ειδικοί κάδοι που μετατρέπουν σε κομπόστ τα οργανικά απορρίμματα μέσα σε 48 ώρες. Με αυτόν τον τρόπο η ποσότητα απορριμμάτων που παράγεται ετησίως στο νοσοκομείο μειώθηκε από 300 σε 150 τόνους μέσα σε 6 χρόνια.

•   Στο κτίριο της κεντρικής βιβλιοθήκης του Πανεπιστημίου του Γκότλαντ, κατασκευασμένο σύμφωνα με τις αρχές της βιοκλιματικής αρχιτεκτονικής, ένα ευρύ δίκτυο σωλήνων μεταφέρει τους καλοκαιρινούς μήνες νερό από τη θάλασσα, το οποίο κυκλοφορεί υπογείως -κάτω από την επιφάνεια του δαπέδου- και παρέχει φυσικό δροσισμό στους εσωτερικούς χώρους. Ο σχεδιασμός του κτιρίου περιορίζει στο ελάχιστο την ανάγκη τεχνητού φωτισμού κατά τη διάρκεια της ημέρας. Η καλή μόνωση και η χρήση διπλών τζαμιών βοηθούν στον περιορισμό της απώλειας θερμότητας, αλλά και στην παθητική θέρμανση του κτιρίου.

•   Στο Χανσαχούσετ, το μεγαλύτερο λύκειο του Γκότλαντ, τα παιδιά μαθαίνουν στην πράξη τι σημαίνει δόμηση φιλική προς το περιβάλλον. Οι καμινάδες του κτιρίου, χάρις στο σχεδιασμό τους, «προσαρμόζονται» στη φορά του αέρα εξασφαλίζοντας φυσικό αερισμό στις αίθουσες. Η εγκατάσταση ηλιακών πανέλων στην οροφή τροφοδοτεί με ζεστό νερό τις βρύσες του σχολείου. Οι τουαλέτες διαθέτουν σύστημα διαχωρισμού στερεών και υγρών αποβλήτων, τα οποία στη συνέχεια συλλέγονται και χρησιμοποιούνται ως λίπασμα.

•   Κάποτε, πάνω από 500 ανεμόμυλοι παρείχαν ενέργεια στα χωριά του νησιού. Σήμερα, περισσότερα από 2.000 νοικοκυριά έχουν αγοράσει το δικό τους «μερίδιο» στα αιολικά πάρκα του Γκότλαντ. Η ενέργεια που παράγεται σε αυτά ξεπερνά τα 130 GWh το χρόνο.

•   Η Γεωργική Σχολή Λέβστα, εκτός από το να διδάσκει τους φοιτητές της πως ένα εναλλακτικό, λιγότερο εντατικό, μοντέλο καλλιέργειας της γης σε αρμονία με το φυσικό περιβάλλον, είναι εφικτό, διαθέτει για τη θέρμανση των κτιρίων της σχολής δική της μονάδα παραγωγής βιοαερίου από την κοπριά των ζώων.