Ποιοι θα είναι οι επόμενοι Ταγαράδες;

Την απάντηση σε αυτό το ερώτημα θα πρέπει να αναζητούν οι αρμόδιοι φορείς, αντί να αναλώνονται σε προεκλογικές διαμάχες για την καθυστέρηση στην ανακοίνωση των μετρήσεων για διοξίνες. Καθεμιά από τις χιλιάδες ανεξέλεγκτες χωματερές ανά τη χώρα αποτελεί μια βραδυφλεγή τοξική βόμβα, έτοιμη ανά πάσα στιγμή να σπείρει την καταστροφή

της ΛΙΝΑΣ ΓΙΑΝΝΑΡΟΥ

Οι επιστήμονες προειδοποιούν σε κάθε ευκαιρία τις αρχές: το θέμα της διαχείρισης των στερεών αποβλήτων είναι ζωτικής σημασίας για τη δημόσια υγεία. Κι όμως, σύμφωνα με πρόσφατη καταμέτρηση του υπουργείου Εσωτερικών, σήμερα εξακολουθούν να λειτουργούν σε όλη τη χώρα περισσότεροι από 3.000 ΧΑΔΑ (Χώροι Ανεξέλεγκτης Διάθεσης Απορριμμάτων -λες και χρειάζεται επίσημη ονομασία αυτή η αθλιότητα), ενώ η δημιουργία ΧΥΤΑ -μια λύση που η διεθνής κοινότητα θεωρεί ήδη ξεπερασμένη-, έχει σκαλώσει στα γρανάζια της γραφειοκρατίας.

Κανείς δεν θα πρέπει, λοιπόν, να απορεί για ό,τι συνέβη αυτό το καλοκαίρι στους Ταγαράδες Θεσσαλονίκης. Μια ανεξέλεγκτη χωματερή μολύνει ούτως ή άλλως τον υδροφόρο ορίζοντα με τοξικά μέταλλα και την ατμόσφαιρα με επικίνδυνες χημικές ουσίες (διοξίνες, κάδμιο, υδροχλώριο κ.ά.), ωστόσο όταν τα σκουπίδια καίγονται, η απειλή πολλαπλασιάζεται. Δεν είναι τυχαίο ότι σε έρευνες που έχουν γίνει στους εργαζομένους μονάδων καύσης απορριμμάτων και κατοίκους παρακείμενων οικισμών καταγράφεται αύξηση των καρκινογενέσεων και των αναπνευστικών προβλημάτων.

Και οι πυρκαγιές στις χωματερές είναι συχνότατο φαινόμενο. Οπως εξηγεί στο ΟΙΚΟ ο αναπληρωτής καθηγητής Τμήματος Χημικών Μηχανικών του ΕΜΠ και ειδικός χημικών αναλύσεων πεδίου, κ. Μιλτιάδης Σταθερόπουλος, εκτός από την αμέλεια ή τον εμπρησμό, πυρκαγιές ξεσπούν στις ανεξέλεγκτες χωματερές και από αυτανάφλεξη. «Ο κίνδυνος φωτιάς είναι μεγάλος καθώς δεν υπάρχει επιτήρηση, δεν υπάρχει έλεγχος στο τι απορρίπτεται, δεν υπάρχει καν συστηματική απόθεση των απορριμμάτων. Μάλιστα, πολλές φορές οι πυρκαγιές υποβόσκουν επί μακρόν πριν εκδηλωθούν εξωτερικά», σημειώνει.

Στους Ταγαράδες, η πυρκαγιά κατέκαιε τη χωματερή για πάνω από δέκα ημέρες -κάηκαν χιλιάδες τόνοι σκουπιδιών-, ενώ ποιος ξέρει πότε είχε πρωτοεκδηλωθεί εσωτερικά. Ηταν αναμενόμενο ότι αυτό θα επηρέαζε τον αέρα, το έδαφος και τα νερά -άρα και τα ζώα- σε μια τεράστια ακτίνα. Πράγματι, σύμφωνα με έρευνα του Εργαστηρίου Μετάδοσης Θερμότητας και Περιβαλλοντικής Μηχανικής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, οι διοξίνες κάλυψαν απόσταση 40 χιλιομέτρων, ενώ η εναπόθεση αυτών των ουσιών ανατολικά της χωματερής είναι 100 φορές πάνω από τα επιτρεπόμενα όρια. Ως γνωστόν, οι αναλύσεις στο αιγοπρόβειο γάλα και τα κοτόπουλα μονάδων που βρίσκονται κοντά στη χωματερή, τις οποίες πραγματοποίησε το Εθνικό Κέντρο Ερευνας Φυσικών Επιστημών «Δημόκριτος», έδειξαν τεράστια επιβάρυνση με διοξίνες. Ανιχνεύθηκαν συγκεντρώσεις έως και 30% πάνω από τα επιτρεπόμενα όρια.

Οι αρχές εξέδωσαν οδηγίες για τον πληθυσμό της περιοχής -να μην καταναλώνουν κρέας και αυγά πουλερικών ελευθέρας βοσκής, να πλένουν σχολαστικά τα λαχανικά και τα φρούτα-, ενώ δέσμευσαν και κατέστρεψαν τα προϊόντα που βρέθηκαν μολυσμένα. Αρκούν όμως αυτά;

Οπως τονίζει στο ΟΙΚΟ ο πρόεδρος της Ενωσης Ελλήνων Χημικών κ. Χάλαρης, το μεγαλύτερο πρόβλημα κάθε πυρκαγιάς σε χωματερή είναι οι μακροχρόνιες επιπτώσεις. «Οι διοξίνες, αλλά και άλλες ουσίες που παράγονται κατά την πυρκαγιά, δεν εξαφανίζονται, αλλά ρυπαίνουν την ατμόσφαιρα, επικάθηνται στο έδαφος, μολύνουν τις καλλιέργειες και τα επιφανειακά νερά· ουσιαστικά, μπαίνουν στον διατροφικό κύκλο. Δεδομένου ότι αυτές οι ουσίες δεν βιοδιασπώνται, όταν τα ζώα τις εισπνεύσουν ή φάνε ρυπασμένα τρόφιμα, τις μεταφέρουν ατόφιες και στον άνθρωπο. Δεν είναι τυχαίο ότι οι διοξίνες που ανιχνεύονται στον ανθρώπινο οργανισμό προέρχονται κατά 70% - 80% από τη διατροφή».

Η Ευρωπαϊκή Ενωση δεν έχει θέσει ακόμα όριο πρόσληψης διοξινών. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, ωστόσο, η ημερήσια «δόση» δεν πρέπει να ξεπερνά τα 1 - 4 τρισεκατομμυριοστά του γραμμαρίου ανά κιλό βάρους. «Με λίγα λόγια, καλό είναι να μη δεχόμαστε καθόλου τέτοιες ουσίες στον οργανισμό μας. Δεν τον εγκαταλείπουν ποτέ και συνεχώς η ποσότητά τους αυξάνεται».

Μπορεί να μην έχουν πραγματοποιηθεί επιδημιολογικές μελέτες μεγάλης κλίμακας για τις επιπτώσεις των διοξινών στον οργανισμό, ωστόσο κανείς δεν αμφιβάλλει ότι πρόκειται για μία από τις πιο επικίνδυνες κατηγορίες καρκινογόνων ουσιών, οι οποίες, δυστυχώς, φτάνουν στο πιάτο μας.

Και όχι μόνο από τους Ταγαράδες, αλλά από οποιοδήποτε προϊόν το οποίο παράγεται σε κοντινή απόσταση από κάποια χωματερή. Οπως προέκυψε από έρευνες που πραγματοποίησε το Πανεπιστήμιο Αθηνών και το Γεωπονικό Πανεπιστήμιο σε προϊόντα που καλλιεργούνται κοντά σε παράνομες χωματερές, τα επίπεδα διοξινών ήταν πολλές φορές πάνω από τα επιτρεπόμενα όρια. Σε αυγά Κοζάνης ανιχνεύθηκαν διοξίνες 6 φορές πάνω από το όριο, ενώ σε χόρτα της Βόρειας Εύβοιας η ουσία ήταν 8 φορές πάνω από το όριο.

Γι' αυτό, όπως υπογραμμίζει ο κ. Χάλαρης, είναι απαραίτητο να υπάρχει επιχειρησιακό σχέδιο που να αντιμετωπίζει καταστάσεις έκτακτης ανάγκης όπως η πυρκαγιά στη Θεσσαλονίκη. Το ίδιο υποστηρίζει και ο κ. Σταθερόπουλος. «Οι πυρκαγιές στις χωματερές μπορεί να γίνουν υπό προϋποθέσεις σοβαρά χημικά ατυχήματα. Είναι εξαιρετικά σύνθετες καταστάσεις για τις οποίες η πρόληψη, η κατάσβεση και η αντιμετώπιση των συνεπειών τους στον άνθρωπο και το περιβάλλον απαιτούν τεχνικά άρτιες αποφάσεις και ταχύτατες επεμβάσεις. Στην οξεία φάση τους απαιτούν προσεκτικές κινήσεις και πολλές φορές εξειδικευμένες πρακτικές για την αποτελεσματική καταστολή και περιορισμό της φωτιάς. Η πλήρης πυρόσβεση είναι δυνατόν να χρειαστεί πολύ χρόνο, ενώ η αναζωπύρωση της φωτιάς είναι ένας πιθανός κίνδυνος».

Σε κάθε περίπτωση, το ζητούμενο είναι να αντιμετωπιστεί επιτέλους το ζήτημα της διαχείρισης των απορριμμάτων. «Το πρόβλημα ξεκινά από τις ανεξέλεγκτες χωματερές. Κίνδυνος πυρκαγιάς υπάρχει πάντα, αλλά μια πιο οργανωμένη μονάδα θα είχε τουλάχιστον πυροσβεστικά μέσα», τονίζει ο κ. Σταθερόπουλος. «Παρ' όλα αυτά, η λύση δεν είναι καν οι ΧΥΤΑ, αλλά οι ΧΥΤΥ (Χώροι Υγειονομικής Ταφής Υπολειμμάτων), όπου από τα απορρίμματα έχουν αφαιρεθεί τα πλαστικά και έτσι εκμηδενίζεται ο κίνδυνος έκλυσης διοξινών από μια πυρκαγιά. Δεν πρέπει μόνο να φτιάξουμε ΧΥΤΥ, πρέπει να τους φτιάξουμε και πάρα πολύ γρήγορα. Για κάποιο λόγο όμως οι αρμόδιοι καθυστερούν».

Τι παράγουν οι πυρκαγιές στις χωματερές

Οι πυρκαγιές στις χωματερές παράγουν δύο κατηγορίες προϊόντων - ανόργανα συστατικά (μονοξείδιο του άνθρακα, διοξείδιο του άνθρακα, οξείδια του θείου και του αζώτου, βαρέα μέταλλα, υδροχλώριο, υδροφθόριο, αμμωνία, υδροκυάνιο) και οργανικές ενώσεις (οργανοχλωριωμένοι υδρογονάνθρακες, διοξίνες, PCBs, πολυχλωριωμένα διφενίλια, χλωροαρωματικές ενώσεις κ.ά.), ενώ παράγονται και μικροσωματίδια. «Την ώρα της πυρκαγιάς υπάρχει μεγάλη παραγωγή αυτών των ουσιών και άρα οξεία έκθεση σε αυτές όσων βρίσκονται στο σημείο», σημειώνει ο κ. Χάλαρης. Για παράδειγμα, ενώ το επιτρεπτό όριο μονοξειδίου του άνθρακα είναι 35 ppm, στην εστία ξεπερνά τα 1.000 ppm. Αντίστοιχα, ενώ το ανώτατο επιτρεπτό όριο έκθεσης σε μικροσωματίδια έχει καθοριστεί στα 50 μgr/m3, στην πυρκαγιά ξεπερνά τα 3.000 μgr/m3.

Τι πρέπει να γίνει

Η εξάλειψη του φαινομένου των παράνομων χωματερών αποτελεί το υπ' αριθμόν ένα αίτημα των ειδικών. Ωστόσο, καθώς η προοπτική αυτή αργεί και έως τότε ο κίνδυνος είναι υπαρκτός, ο κ. Σταθερόπουλος καταθέτει τις εξής τρεις προτάσεις:

' Να δημιουργηθεί μια μονάδα χημικών αναλύσεων με επιχειρησιακές προδιαγραφές, την οποία να λειτουργεί αρμόδιος επιχειρησιακός φορέας. Η μονάδα αυτή να έχει τη δυνατότητα ταχείας μεταφοράς και ανάπτυξης. Να μπορεί να εκτελεί ταχύτατα επί τόπου χημικές αναλύσεις για επιλεγμένες χημικές ουσίες, σε διαφορετικές θέσεις μιας περιοχής.

Η μονάδα αυτή να μπορεί να εκτελεί στο μεταξύ μετρήσεις ουσιών-στόχων κυρίως για έλεγχο ποιότητας αέρα στην οξεία φάση της πυρκαγιάς.

Οι ουσίες-στόχοι να περιλαμβάνουν και άλλες ουσίες πέραν αυτών που ελέγχονται στη ρύπανση αστικού περιβάλλοντος.

' Να δημιουργηθούν δείκτες ποιότητας αέρα προσαρμοσμένοι σε κάθε φάση του φαινομένου (πρόδρομη, οξεία, αναζωπύρωσης, έδαφος, υπόγεια νερά).

Για παράδειγμα, στην οξεία φάση του φαινομένου χρειάζεται να παρακολουθούνται αέρια (π.χ CO, H2S) ή ορισμένες πτητικές οργανικές ενώσεις ή ορισμένου μεγέθους αιωρούμενα σωματίδια που αποτελούν άμεση ή βραχυχρόνια απειλή για τον άνθρωπο. Γι' αυτές τις ουσίες να καθοριστεί επιτρεπτό επίπεδο έκθεσης σε ανοιχτό χώρο με βάση και τις ιδιαιτερότητες της πυρκαγιάς.

' Να συνδεθούν οι μετρήσεις της μονάδας χημικών αναλύσεων με τις τιμές των δεικτών ποιότητας και τα λαμβανόμενα μέτρα για προστασία (προσωπικού, πληθυσμού). Τα μέτρα αυτά να αυξάνονται ή να μειώνονται με βάση πραγματικά δεδομένα και μετρήσεις και όχι εκτιμήσεις. Είναι γνωστό ότι με βάση τις εκτιμήσεις είναι δυνατόν να ληφθούν πολύ αυστηρά μέτρα προστασίας και να δοθούν υπερβολικές οδηγίες ή σε άλλες περιπτώσεις να ληφθούν ανεπαρκή μέτρα.