ΔHΩ KAΓΓEΛAPH*

«Και έσβησαν τα φώτα, αλλά εγώ έβλεπα»

Μια μικρή θεατής

«Το θέατρο για παιδιά είναι όπως το θέατρο

για ενήλικες αλλά καλλίτερο»

Κ. Στανισλάφσκι

ΤO «ΘEATPO για παιδιά» είναι, βέβαια, το θέατρο για ιδανικούς θεατές. Στην ιστορική εκδοχή του, ο χαρακτηρισμός αυτός, που δίνει έμφαση στη συμμετοχή του παιδιού ως αποδέκτη του θεάματος, τείνει να αντικαταστήσει, τις τελευταίες δεκαετίες, τον ευρέως χρησιμοποιούμενο στο παρελθόν όρο «παιδικό θέατρο», ο οποίος κάλυπτε αδιακρίτως ένα ετερόκλητο σημασιολογικό περιεχόμενο θεατρικών δραστηριοτήτων, επαγγελματικών και ερασιτεχνικών, στις οποίες το παιδί έπαιρνε μέρος τόσο ως ηθοποιός όσο και ως θεατής. Σήμερα, μπορούμε να ταυτίσουμε τον προσδιορισμό «θέατρο για παιδιά» με τη στροφή που σημειώθηκε στον χώρο του θεάματος για το παιδικό κοινό, στη χώρα μας, το 1972, με την ίδρυση της Παιδικής Σκηνής της Ξένιας Καλογεροπούλου, παρόλο που η καθιέρωση του όρου έπεται. Είναι η παράσταση που πραγματοποιούν επαγγελματίες ηθοποιοί μπροστά σε παιδιά (κατά κύριο λόγο), η οποία κυριάρχησε έκτοτε στο τοπίο των θεαμάτων για λιλιπούτειους θεατρόφιλους, υποσκελίζοντας τους, πάλαι ποτέ, δημοφιλείς θιάσους με τους ανήλικους πρωταγωνιστές.

Στην Ευρώπη

Στον ευρωπαϊκό χώρο, εξάλλου, είχαν ήδη, από την προηγούμενη δεκαετία, τεθεί ζητήματα σχετικά με την αντιμετώπιση των παραστάσεων για παιδιά σε επαγγελματική βάση. «Πρέπει να πραγματοποιείται από συνειδητούς ενηλίκους κι όχι από παιδιά ηθοποιούς» θα τονιστεί σε σχετική συνάντηση στο Φεστιβάλ της Αβινιόν το 1970. Στο μεταξύ, είχε αρχίσει να γίνεται πράξη μια μορφή θεατρικής πρακτικής όπου ενήλικοι-εμψυχωτές δοκίμαζαν μέσα από το θεατρικό παιχνίδι με τα παιδιά να αντλήσουν στοιχεία για τη συγγραφή ενός έργου, για τον σχεδιασμό των κοστουμιών και των σκηνικών1.

O «Oδυσσεβάχ» της Ξένιας Kαλογεροπούλου, ένα έργο που περιλαμβάνεται συχνά στο ρεπερτόριο ελληνικών και ξένων θιάσων. H εικόνα από την παράσταση του ΔHΠEΘE Pόδου, το 1991, σε σκηνοθεσία Πέπης Oικονομοπούλου (φωτ.: από το βιβλίο «20 Xρόνια Δημοτικά Περιφερειακά Θέατρα», εκδ. υπουργείο Πολιτισμού).

Το ανατρεπτικό κλίμα του Μάη του '68 δεν αφήνει ανεπηρέαστο και το ευαίσθητο θεατρικό είδος για μικρούς θεατές. Πρωτοπόρος ο γερμανικός θίασος Gripstheater εισάγει τους κανόνες μιας νέας σκηνικής και δραματουργικής γλώσσας ασκώντας καθοριστική επίδραση στα θεατρικά δρώμενα για τους μικρούς, ανά την Ευρώπη: άρνηση του διδακτισμού και των θεμάτων ταμπού, περισσότερο χιούμορ, έμφαση στο τι αλλά και στο πώς εκφράζεται ένα θέμα, στη γραφή, στη σκηνοθεσία, στον ρυθμό της παράστασης, στο παίξιμο του ηθοποιού, στην ουσιαστική συμμετοχή των ανήλικων θεατών.

Το 1977 διοργανώνεται στη Λυών η πρώτη διεθνής συνάντηση θιάσων για παιδιά και νέους (RITEJ), στην οποία θα τεθούν επί τάπητος ζητήματα σχετικά με το ρεπερτόριο, το θεσμικό πλαίσιο και την πρόσληψη του θεάματος. Παράλληλα, προωθείται η ιδέα μιας παράστασης που καταργεί τον διαχωρισμό ενήλικων και ανήλικων θεατών και, μάλιστα, κορυφαίοι σκηνοθέτες όπως ο Τζιόρτζιο Στρέλερ ή ο Αντουάν Βιτέζ (πιάνοντας τον μίτο από τον πρώτο διδάξαντα Κονσταντίν Στανισλάφσκι και άλλους σπουδαίους ομοτέχνους τους) ανεβάζουν παραστάσεις που συγκινούν παιδιά και μεγάλους. Yψηλό υπήρξε, άλλωστε, το καλλιτεχνικό επίπεδο του θεάτρου για παιδιά στις πρώην σοσιαλιστικές χώρες.

Σ' αυτήν τη φάση της εξέλιξης του θεάτρου για τα παιδιά εγγράφεται και η ελληνική περίπτωση που εγκαινιάζεται στις αρχές της δεκαετίας του '70.

Ιστορική αναδρομή

Στο σημείο αυτό επιβάλλεται, νομίζω, μια σύντομη περιδιάβαση στους βασικούς σταθμούς που προηγήθηκαν. Φυσικά, η σχέση του παιδιού με το θέατρο είναι πολυσύνθετη, χάνεται μέσα στον χρόνο αφήνοντας τα ίχνη της στον δημόσιο αλλά και στον ιδιωτικό χώρο2. Oσον αφορά τις παραστάσεις για παιδιά, θα πρέπει να θεωρήσουμε ως αφετηρία το πρώτο σχετικό εγχείρημα που υπογράφει ο Κωνσταντίνος Χρηστομάνος στο κατώφλι του εικοστού αιώνα. Μέσα σε περίοδο μεγάλων οικονομικών και κοινωνικών ανακατατάξεων, όταν ακόμη εκκρεμεί το μεγάλο ζήτημα του αστικού σχολείου, ο ιδρυτής της Νέας Σκηνής (του πρώτου εν Ελλάδι «θεάτρου τέχνης»), «πόθησε να δημιουργήσει παιδικές παραστάσεις, χαρακτηριστικό για την αξία του, και ανέβασε μια παντομίμα (1903) και έδωσε και λίγες απογευματινές ειδικά για παιδιά -οι απογευματινές δεν ήταν ακόμα γνωστές-, όμως τίποτα συστηματικό δεν έγινε»3.

Eτσι, θα πρέπει να περιμένουμε ως τη δεκαετία του 1930 για τη συνέχεια: Το βραχύβιο Λαϊκό Θέατρο της Αθήνας (1930-1933) του Βασίλη Ρώτα περιλαμβάνει στις δραστηριότητές του και παραστάσεις για παιδιά και είναι ο πρώτος που «μιλά στους μικρούς όπως μιλούσε σε ομηλίκους και ισοτίμους»4. Παράλληλα, την ίδια εποχή δημιουργούνται εξειδικευμένοι θίασοι με παιδιά ηθοποιούς. Η παιδαγωγός Ευφροσύνη Λόντου -Δημητρακοπούλου ιδρύει την «Παιδική Σκηνή» της (1931). Στόχος της «η δια μέσου της ψυχαγωγίας διαπεδαγώγησις» και «ο εθνικός φρονιματισμός της Νεότητος», «εν όψει ενός καλλιτέρου μέλλοντος της Ελλάδας μας».

Νέα ώθηση έδωσε τον επόμενο χρόνο η ίδρυση του Παιδικού Θεάτρου («Θέατρο του Παιδιού» από το 1933) από την Αντιγόνη Μεταξά που αργότερα μεταπήδησε και στο ραδιόφωνο. Απόφοιτος παιδαγωγικών σπουδών και δραματικής σχολής, η μετέπειτα πασίγνωστη «θεία Λένα» προωθεί, μέσα από διασκευές παραμυθιών και μύθων, δραματίδια, κωμωδίες και επικαιρικά έργα, τον «ψυχολογικό και παιδαγωγικό» σκοπό του θιάσου της5. Αλλά το 1932 αρχίζει τις ρηξικέλευθες παραστάσεις του και ο Κάρολος Κουν στο Κολλέγιο Αθηνών με μαθητές ηθοποιούς, και η φήμη για τα «αισθητικότατα γούστα του» αρχίζει να διαδίδεται...

Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στη θεατρική δραστηριότητα με παιδιά και εφήβους κατά τη διάρκεια της δικτατορίας της 4ης Αυγούστου, αφού «το θέατρο και ο κινηματογράφος σπουδαίως δύνανται να βοηθήσουν το έργο της ιδεολογικής διαφωτίσεως και αγωγής των νέων». Δίνεται έμφαση στις προπαγανδιστικές σχολικές παραστάσεις και στα θεάματα της ΕΟΝ, με έργα «παιδαγωγικά, πατριωτικά, φρονηματιστικά», στα οποία συνεργάστηκαν κατά καιρούς διάφοροι επαγγελματίες του θεάτρου. Η «Ιερή Φλόγα» του Δημήτρη Μπόγρη που παρουσιάστηκε στην 4η επέτειο του μεταξικού καθεστώτος στα Λατομεία Λυκαβηττού (σκηνοθεσία Θάνου Κωτσόπουλου, χορογραφία Λουκίας Σακελλαρίου) αποτελείται από σειρά ηρωικών εικόνων του ελληνισμού τις οποίες ανακαλεί ένας ομιλητής-φωνή της Ελληνικής Ιστορίας γύρω από το βωμό της Ελλάδας, δοξάζοντας το ιδεολόγημα του τρίτου ελληνικού πολιτισμού. Αντίθετα, η «Πενθεσίλεια» του Κλάιστ που ανέβασε ο Τάκης Μουζενίδης (Λυκαβηττός, Αύγουστος 1939) πέρα από το καλό πρότυπο γενναιότητας που πρόσφεραν οι πολεμοχαρείς Αμαζόνες, αντιμετωπίστηκε από τον σκηνοθέτη χωρίς προπαγανδιστική διάθεση. Για θέαμα «αληθινά καλλιτεχνικό» κάνει λόγο ο Aλκης Θρύλος. Με ανάλογο ενθουσιασμό θα γράψει και για τη Χιονάτη του Aντερσεν σε σκηνοθεσία Μουζενίδη (Θέατρο Ρεξ). Παραστάσεις για τη μεταξική νεολαία έδωσε και ο θίασος της Κατερίνας Ανδρεάδη.

Στη διάρκεια της Κατοχής μικροί και μεγάλοι συμμετέχουν σε μορφές λαϊκού θεάτρου που προωθούν την υπόθεση της Εθνικής Αντίστασης στην Αθήνα και στα βουνά της Ελλάδας, από την άνοιξη του '43 ως τις αρχές του '45. Ο «Μπαρμπα-Μυτούσης» της Ελένης Θεοχάρη-Περράκη που κάνει την εμφάνισή του εκείνα τα χρόνια αναζωογονεί το ενδιαφέρον για το Κουκλοθέατρο, προσφιλές είδος με ρίζες (όπως και το Θέατρο Σκιών) στα μετεπαναστατικά χρόνια.

Τη δεκαετία του '50, ορισμένοι επαγγελματικοί θίασοι για μεγάλους ανεβάζουν σποραδικές παραστάσεις για παιδιά. Ξεχωρίζουν, βέβαια, ο Δημήτρης Χορν και η Eλλη Λαμπέτη που παίζουν για το παιδικό κοινό, σε σκηνοθεσία Μουζενίδη. Επίσης, η Κατερίνα θα γίνει αυτή τη φορά παραγωγός της «Νεράιδας του Χιονιού», μιας παράστασης με γνωστούς επαγγελματίες ηθοποιούς που πλαισιώνουν τα δυο παιδιά - πρωταγωνιστές (ένα εξ αυτών είναι η νεαρή Λήδα Πρωτοψάλτη).

Είναι, όμως, οι παιδικοί θίασοι που δεσπόζουν, πρωτίστως, ως τις αρχές του '70. Ανάμεσά τους συγκαταλέγονται η «Ελληνική Παιδική Σκηνή» του Νίκου Πιλάβιου, ο «Οργανισμός Παιδικού και Εφηβικού Θεάτρου» του Γιώργου Ρώη, ο «Οργανισμός Παιδικού Θεάτρου» του Γιώργου Δρόση, το «Θέατρο του Παιδιού» του Νάσου Κεδράκα, η «Παιδική Αυλαία» του Γιώργου Δήμου. Η Μίρκα και ο Γιάννης Καλατζόπουλος είναι δύο από τα πολύ δημοφιλή παιδιά-θαύματα τούτων των παραστάσεων με το (συνήθως) παραμυθένιο και διδακτικό χαρακτήρα.

Tομή

O Δημήτρης Ποταμίτης, Aχινός στο έργο του Nτέιβιντ Γουντ «O εγωιστής κάβουρας». Tο έργο ανέβασε ο Δ. Ποταμίτης, σε μετάφραση και στίχους δικούς του το 1991 στο Θέατρο Eρευνας, έναν από τους πρώτους χώρους που «στέγασαν» το νέο ελληνικό θέατρο για παιδιά από τα μέσα του ’70 και ύστερα (φωτ.: Aρχείο Θεατρικού Mουσείου).

Τομή σ' αυτήν την αισθητική αντίληψη θα αποτελέσει η ίδρυση της «Παιδικής Σκηνής» («Μικρή Πόρτα» από το '87) της Ξένιας Καλογεροπούλου. Ακολουθεί η «Παιδική Σκηνή του Θεάτρου Eρευνας» του Δημήτρη Ποταμίτη το '73. Οι «παιδικές σκηνές» τους αποτελούνται από επαγγελματίες ηθοποιούς, λειτουργούν σε συστηματική βάση, και δίνουν συνήθως παραστάσεις το απόγευμα του Σαββάτου και το πρωί και απόγευμα της Κυριακής, καθώς και καθημερινές παραστάσεις για τα σχολεία.

Με τη θεατρικότητα, την αποδέσμευση της φαντασίας, το ιδιαίτερο χιούμορ του ρεπερτορίου, τις αυτοσχεδιαστικές ικανότητες των ηθοποιών, την απόρριψη του διδακτισμού, την αντιμετώπιση του παιδιού σε ισότιμη βάση, το «παιδικό θέατρο» μετατρέπεται σε «θέατρο για παιδιά». Ανοίγει η μοντέρνα σελίδα των παραστάσεων για παιδιά. Σύγχρονο ξένο και ελληνικό δραματολόγιο και κλασικά έργα, μύθοι και παραμύθια αντιμετωπίζονται πλέον μέσα από το βλέμμα του σήμερα. Το ανατρεπτικό χιούμορ του ρεπερτορίου του Gripstheater που παρουσιάζει η Καλογεροπούλου ταράζει την γκριζάδα των απριλιανών ημερών. Το μυστηριώδες και ύποπτο κουτί που ονομάζεται «Μορμόλης» παρασύρει τους μικρούς και γίνεται αφορμή για τη δημιουργία ενός κώδικα υπαινιγμών μεταξύ των ενηλίκων της σκηνής και της πλατείας.

Με την κατάρρευση της Χούντας ένα μέρος της ενέργειας που ελευθερώνεται θα διοχετευτεί στον χώρο του θεάτρου για παιδιά. Νέες μορφές θεατρικής έκφρασης εμφανίζονται («Τενεκεδούπολη» της Ευγενίας Φακίνου, με ήρωες κούκλες-τενεκέδες, Θεατρικό Παιχνίδι από την «Πάροδο» του Λάκη Κουρετζή). Νέα θεατρικά σχήματα αρχίζουν να δημιουργούνται από τη δεκαετία του '80: «Θέατρο του Hλιου», «Θίασος '81» (το βραχύβιο) «Καφεθέατρο Αμλετίνος», «Αερόπλοιο» του Νίκου Καμτσή, «Παιδική Αυλαία» του Γιάννη Καλατζόπουλου αλλά και το «Θέατρο της Κούκλας» του Τάκη και της Μίνας Σαρρή κ.ά. Στα παιδιά στρέφονται και το «Θέατρο Στοά», το «Θέατρο Τέχνης», το «Ανοιχτό Θέατρο». Στα νεότερα σχήματα συγκαταλέγονται το «Θέατρο Νέων» του Δημήτρη Σεϊτάνη, και η μουσικοθεατρική «Σπείρα-Σπείρα» του Σταμάτη Κραουνάκη. Σταθερή είναι πλέον η παρουσία της Κάρμεν Ρουγγέρη, ενώ ο Θωμάς Μοσχόπουλος σκηνοθετεί από το 1992 στη «Μικρή Πόρτα».

Oσον αφορά το Εθνικό Θέατρο, μόλις τα τελευταία χρόνια υπό τη διεύθυνση του Νίκου Κούρκουλου, λειτουργεί συστηματικά το «Παιδικό Στέκι». Πολύχρονη προσπάθεια σ' αυτόν τον τομέα καταβάλλουν, αντίθετα, το ΚΘΒΕ και τα περισσότερα από τα ΔΗΠΕΘΕ. Στη Θεσσαλονίκη, ας σημειωθεί, επίσης, η συμβολή (παλαιότερα) του «Θεατρικού Εργαστηρίου» και της «Πειραματική Σκηνής» της Τέχνης, όπως και η δράση του «Νέου Θεάτρου».

Με καινούργιο πνεύμα αρχίζει να αντιμετωπίζεται η δραματουργία για παιδιά. Ιδού μερικοί από τους πιο γνωστούς τίτλους: «ο Μάγος με τα χρώματα» του Γιάννη Ξανθούλη, ο «Οδυσσεβάχ» και η «Ελίζα» της Καλογεροπούλου, οι «Ιστορίες του παππού Αριστοφάνη» του Ποταμίτη, η «Φρουτοπία» του Ευγένιου Τριβιζά, ο «Σιμιγδαλένιος» του Αλέξανδρου Αδαμόπουλου, «Η Πεντάμορφη και το Τέρας» και «Η Κιβωτός του Νώε» των Καλογεροπούλου - Μοσχόπουλου.

Το 1984, εξάλλου, ιδρύεται το Ελληνικό Κέντρο της Διεθνούς Εταιρείας Θεάτρου για το Παιδί και το Θέατρο (ASSITEJ).

Φυσικά, το τοπίο δεν είναι ειδυλλιακό. Ο κάθε θίασος έχει το δικό του αισθητικό στίγμα, τη δική του εξέλιξη. Παράλληλα, υπάρχουν οι παιδικοί θίασοι και τα ευκαιριακά σχήματα, που δρουν κυρίως στις συνοικίες και στην επαρχία.

Σήμερα

Oπως και για το θέατρο εν γένει, δεν υπήρξε στη χώρα μας ουσιαστική θεσμική πολιτική για το παιδί και το θέατρο. Η πολιτεία μόλις το 1979, για πρώτη φορά, εκδηλώνει έμπρακτα το ενδιαφέρον της με τις πρώτες επιχορηγήσεις του υπουργείου Πολιτισμού. Πάντως, με τη γενναία επιχορήγηση της «Μικρής Πόρτας» το 1995-96 (επί υπουργίας Θάνου Μικρούτσικου) αναγνωρίζεται το θέατρο για τους μικρούς ισότιμα με το θέατρο για μεγάλους. Πρωτοβουλίες αναπτύχθηκαν, κατά καιρούς, από το υφυπουργείο Νέας Γενιάς και στο πλαίσιο του Προγράμματος «Μελίνα». Το 2003 το υπουργείο Πολιτισμού χρηματοδοτεί την ωραία πρωτοβουλία του ίδιου θιάσου για τη μετάκληση του ιταλικού θιάσου Kismet.

Περί τους πενήντα θιάσους για παιδιά αριθμεί σήμερα η σχετική στήλη θεαμάτων. Απών ο Δημήτρης Ποταμίτης. Χωρίς τον Μίμη Κουγιουμτζή το «Θέατρο Τέχνης». Αυλαία φέτος για τον «Θίασο '81». Θέατρα για παιδιά που συνυπάρχουν με παιδικούς θιάσους. Με κατακτήσεις, με στασιμότητες και καθυστερήσεις το θέατρο για παιδιά συνεχίζει τον δρόμο του.

Σημειωσεις:

1. «Le thˆtre pour enfants», αφιέρωμα της επιθεώρησης Enfance, Παρίσι 1974.

2. Βλ. Βάλτερ Πούχνερ, «Το παιδικό θέατρο στην Ελλάδα», πρόγραμμα παράστασης «Μια φορά κι έναν καιρό, δηλαδή απόψε», Νέα Σκηνή, Αθήνα, χ.χ.

3. Γιάννης Σιδέρης, «Λίγα λόγια για το Παιδικό Θέατρο», πρόλογος στον τόμο της Αντιγόνης Μεταξά «Θέατρο του Παιδιού», Αθήνα, Δωρικός, 1982.

4. Φώτος Πολίτης, «Επιλογή Κριτικών Aρθρων», τ.β΄, Αθήνα, Iκαρος, 1983.

5. Δηώ Καγγελάρη, «Από το «Παιδικό Θέατρο» του '30 στο «Θέατρο για παιδιά» του '70», Θέατρο για παιδιά, Ελληνικό Κέντρο Θεάτρου για το Παιδί και τους Νέους, Αθήνα 1991.

* Η Δηώ Καγγελάρη είναι θεατρολόγος. Διδάσκει στο Τμήμα Θεάτρου της Σχολής Καλών Τεχνών του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.