Τάκης Θεοδωρόπουλος ΤΑΚΗΣ ΘΕΟΔΩΡΟΠΟΥΛΟΣ

Κι αν επιστρέφαμε στην καθαρεύουσα;

ΠΟΛΙΤΙΚΗ

Η διδασκαλία της καθαρευούσης στην εκπαίδευση καταργήθηκε από έναν πολιτικό που μιλούσε στην καθαρεύουσα, τον Γεώργιο Ράλλη, υπουργό Παιδείας το 1976. Τότε το μέτρο θεωρήθηκε «προοδευτικό», αφού, εκτός των άλλων, τερμάτιζε έναν πόλεμο που κρατούσε πάνω από έναν αιώνα και συνέτεινε, με τον δικό του τρόπο, στον διχασμό. Η πρόοδος ήταν με την πλευρά της δημοτικής, η αντίδραση και ο συντηρητισμός υπερασπίζονταν τη χρήση του απαρεμφάτου. Το γλωσσικό, για το οποίο στο παρελθόν χύθηκε αίμα, έληξε με την οριστική ήττα της τρίτης κλίσης. Ας σημειωθεί ότι στη δεκαετία του εβδομήντα το καθαρευουσιάνικο ιδίωμα είχε υποστεί τέτοιο διασυρμό από τη ρητορεία του Γεώργιου Παπαδόπουλου που κανείς δεν τόλμησε να το υπερασπιστεί, έστω για την τιμή των όπλων, αν θυμάμαι καλά.

Το βασικό επιχείρημα, τότε όπως και τώρα, ήταν ότι η καθαρεύουσα ήταν μια «τεχνητή» γλώσσα που τη χρησιμοποίησαν οι ελίτ για να επιβληθούν στην αγνή ψυχή του λαού. Στη δεκαετία του εβδομήντα η γραμματεία της σύγχρονης γλωσσολογίας δεν είχε ακόμη μεταφρασθεί στη γλώσσα μας και οι αντιλήψεις περί γλώσσας ήταν στο έλεος της πολιτικοποίησης που καταβρόχθιζε σαν Πάκμαν τους νευρώνες του εγκεφάλου. Δεν ξέρω καμία γλώσσα που να είναι εντελώς «φυσιολογική», που γεννήθηκε δηλαδή σαν φυτό στα εύφορα εδάφη της λαϊκής ψυχής. Θεωρώ δε πως μια γλώσσα είναι «τεχνητή» όταν δεν μπορεί να δημιουργήσει λογοτεχνία, με άλλα λόγια, όταν οι εκφραστικές της δυνατότητες περιορίζονται στις ανάγκες της επικοινωνίας, όπως η εσπεράντο για παράδειγμα.

Η σύγχρονη ελληνική λογοτεχνία δεν θα υπήρχε χωρίς την καθαρεύουσα. Αναφέρω ενδεικτικά ορισμένες κορυφαίες στιγμές: Αδαμάντιος Κοραής, Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος, Παύλος Καλλιγάς, Εμμανουήλ Ροΐδης, Ανδρέας Κάλβος, Γεώργιος Βιζυηνός, Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, αλλά και Ανδρέας Εμπειρίκος και Νίκος Εγγονόπουλος. Τόσο διαφορετικοί συγγραφείς, με τόσο διαφορετικά έργα και τόσο διαφορετικές αντιλήψεις. Οταν ο Κάλβος γράφει τα ποιήματά του, δεν τα γράφει «εναντίον» της γλώσσας του Διονυσίου Σολωμού. Και πώς θα ήταν η μοναδική γλωσσική ιδιοσυγκρασία του Καβάφη χωρίς να ακούς την καθαρεύουσα στους στίχους του; Και πώς θα ήταν η δημοτική του Σεφέρη χωρίς τη βαθιά γνώση της καθαρεύουσας; Δεν χρειάζεται εδώ να παραθέσω το γνωστό επιχείρημα ότι, αν δεν υπήρχε η καθαρεύουσα, το επιστημονικό και φιλοσοφικό λεξιλόγιο δεν θα ήταν δυνατόν να μεταφρασθεί στα ελληνικά. Σε αντίθεση με την ευρέως διαδεδομένη άποψη ότι η καθαρεύουσα ήταν μια χειρονομία «εσωστρέφειας» του σύγχρονου ελληνισμού, ταυτισμένη με τον «σοφολογιοτατισμό», υπήρξε μια γενναιόδωρη χειρονομία συνεννόησης με τον ευρωπαϊκό πολιτισμό. Το ιδίωμα που επεξεργάσθηκε ο Κοραής και έμοιαζε με την «κοινή» των ελληνιστικών χρόνων έδειχνε στην πολιτισμένη Ευρώπη ότι οι σύγχρονοι Ελληνες είναι διατεθειμένοι να προσπαθήσουν για να ξανακερδίσουν τον θαυμασμό της. Για τα Ελληνόπουλα του τέλους του εικοστού αιώνα η διδασκαλία της σηματοδοτούσε την προσπάθεια που έπρεπε να καταβάλουν όχι μόνον για να έρθουν σε επαφή με τους αρχαίους προγόνους και το κλέος τους, αλλά με τα επιτεύγματα των παππούδων τους και των πατεράδων τους.

Την περασμένη Κυριακή έγραφα για τη σημασία της διδασκαλίας της λογοτεχνίας στη Μέση Εκπαίδευση και για την αδιαφορία με την οποία αντιμετωπίζεται πάντα από τις ηγεσίες του υπουργείου και το βαθύ κράτος των εκπαιδευτικών. Εγραψα πως η λογοτεχνία αποκαλύπτει τις «εκφραστικές δυνατότητες» της γλώσσας, εννοώντας τη δυνατότητα που έχει μια γλώσσα να αναδείξει αισθήματα, συναισθήματα και ψυχικές τροπές και όχι την ορθή χρήση κάποιων γραμματοσυντακτικών κανόνων που όντως μπορεί να τους μάθεις αποστηθίζοντας κανόνες και αόριστους. Είναι δυνατόν να συλλάβουμε τις εκφραστικές δυνατότητες της σύγχρονης ελληνικής χωρίς τον Βιζυηνό; Κατά τη γνώμη μου, δεν είναι. Και γιατί προτιμούμε τον Ψυχάρη του οποίου η λογοτεχνία, όπως και η γλώσσα, είναι κατασκευασμένη με φανατισμό; Μα γιατί είμαστε προοδευτικοί, σύγχρονοι άνθρωποι, κοινώς είμαστε «υπέρ του λιτού βίου και της λιτής έκφρασης». Οσο πιο λίγα εκφράζεις τόσο το καλύτερο, για τα υπόλοιπα υπάρχουν οι σιδηρογροθιές και τα μολότοφ.

Για σκεφθείτε, τι θα γινόταν αν ο ποιητής του αιδοίου και του δικού του φαλλού κ. Κουράκης αποφάσιζε να επαναφέρει τη διδασκαλία της καθαρευούσης στη Μέση Εκπαίδευση; Μπουμ ηκούσθη στον αέρα! Επανάσταση ΟΛΜΕ, συριζαίικου πάτου, παλαιοπασόκων και λοιπών πουριτανών της προοδευτικής Ελλάδας, μαζί με τους ηρωικούς γονείς των Πανελλαδικών, ανεξαρτήτως πολιτικών φρονημάτων αυτοί. Δεν γίνονται αυτά τα πράγματα παιδί μου, κι εγώ, εδώ που τα λέμε, είπα να κάνω λίγη πλάκα. Παρ’ όλα αυτά πιστεύω ότι η πιο ανατρεπτική πολιτική πράξη στην Ελλάδα του 2015 θα ήταν η επαναφορά της διδασκαλίας της καθαρευούσης στη Μέση Εκπαίδευση.

Πρώτον, τα παιδιά θα μάθαιναν ότι πάνε στο σχολείο για να μάθουν κάτι παραπάνω απ’ αυτό που ήδη ξέρουν κι ότι αυτό χρειάζεται προσπάθεια. Δεύτερον, θα μάθαιναν οι δάσκαλοι ότι για να διδάξουν ελληνικά, πρέπει οι ίδιοι να ξέρουν ελληνικά. Και, τρίτον, θα είχαν ένα μέτρο για να κρίνουμε τις ελληνικούρες των χρυσαυγιτών και των λοιπών υπερασπιστών της ελληνικής ταυτότητας. Ασε που θα διάβαζαν το υπέροχο «Το αμάρτημα της μητρός μου» στο πρωτότυπο και όχι από «μετάφραση» στη δημοτική και θα καταλάβαιναν ότι αυτός ο τόπος, με όλα του τα χάλια, κατάφερε να δημιουργήσει έργα.

Έντυπη

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ