ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Το καθολικό μυθιστόρημα του Τόμας Μαν

Τόμας Μαν

Δόκτωρ Φάουστους

Μτφρ. Θ. Παρασκευόπουλος. Επίμετρο: Θανάσης Χατζόπουλος – Ολυ Ψυχοπαίδη. Εκδ. Πόλις

«Είναι ένας από τους ελάχιστους συγχρόνους μας, τον οποίο μπορούμε να θαυμάζουμε ανεπιφύλακτα. Το έργο του είναι αψεγάδιαστο, το ίδιο και η ζωή του», έλεγε το 1937 για τον Τόμας Μαν ο Αντρέ Ζιντ, επιδαψιλεύοντας επαίνους στη συνεπή αντιναζιστική στάση του Μαν, που προείδε τη ναζιστική λαίλαπα πολύ πριν αυτή ξεσπάσει στην Ευρώπη, αλλά και στο αδιαμφισβήτητο συγγραφικό ταλέντο του. Το πολυσύνθετο έργο του σφράγισε τον 20ο αιώνα. Στην Ελλάδα, άρχισε να μεταφράζεται σποραδικά αμέσως μετά τον θάνατό του, ουσιαστικά όμως έγινε γνωστό με τη μεταπολίτευση. Ωστόσο, μόλις την τελευταία δεκαετία οι μεταφραστικές απόπειρες προσεγγίζουν με σύγχρονη ματιά το πραγματικά δύσκολο αυτό έργο. Σ’ αυτές εντάσσεται και ο ανά χείρας Δόκτωρ Φάουστους, το κύκνειο άσμα του Μαν ως συγγραφέα και διανοούμενου.

Ο Τόμας Μαν ήταν ο μικρότερος αδελφός του σημαντικού προοδευτικού συγγραφέα Χάινριχ Μαν και ήρθε σε ρήξη μαζί του στη νεότητά του όταν ασπάστηκε απολιτικές ώς βαθιά συντηρητικές ιδέες και υπήρξε πατέρας δύο συγγραφέων, του αυτόχειρα Κλάους και της Ερικα Μαν. Βρέθηκε από νωρίς στο επίκεντρο αυτής της συγγραφικής οικογένειας η οποία, στις κρίσιμες δεκαετίες του 1930 – 1940, θα παίξει καθοριστικό ρόλο στην ανάδειξη της «άλλης Γερμανίας», του Γκαίτε και του Σίλερ, του Μπετόβεν και του Σούμαν, ενάντια στη Γερμανία του Γκέμπελς και του Χίμλερ. Χωρίς ποτέ να προσχωρήσει σε ριζοσπαστικές πολιτικές θέσεις, ο Τόμας Μαν διαβλέπει από το 1922 κιόλας τη λαίλαπα που ναζισμού που ετοιμάζεται να ξεσπάσει στην Ευρώπη και στρατεύεται ενεργά εναντίον του. Το 1933, μαζί με μείζονες ομοτέχνους του, τον A. Ντέμπλιν, τη Ρ. Χουχ, τον Γ. Κάιζερ, τη Ρ. Σίκελε, τον Φ. φον Ούνρου, τον Γ. Βάσερμαν, τον Φ. Βέρφελ, παραιτείται από την Ακαδημία Ποίησης, καταγγέλλει την ταπεινωτική χιτλερική διάκριση μεταξύ δαφνοστεφούς ποιητή και ταπεινού γραφιά-συγγραφέα και σε λίγο αυτοεξορίζεται για το υπόλοιπο της ζωής του.

Διαποτισμένος από τον γερμανικό ρομαντισμό και βαθιά επηρεασμένος στα πρώτα του βήματα από τον Νίτσε και τον Σοπενχάουερ, προσεκτικός παρατηρητής της πορείας του φροϋδισμού και μαγεμένος από τον Βάγκνερ, ο Τόμας Μαν θα ξεκινήσει ως νατουραλιστής, για να περάσει πολύ γρήγορα σε έναν ιδιότυπο, κριτικό ρεαλισμό, τα κύρια χαρακτηριστικά του οποίου είναι η αποστασιοποίηση και το υποδόριο χιούμορ. Εξίσου νωρίς εκδηλώθηκε η υπόγεια αλλά έντονη σύγκρουσή του με τη γερμανική κοινωνία. Οι συμπατριώτες του δεν του συγχώρησαν την οξεία αίσθηση της ιστορικής και πολιτιστικής συνέχειας που διέθετε, χάρη στην οποία διέβλεψε «τα προεόρτια του πνευματικού φασισμού» (Albrecht Betz), καταγγέλλοντας τους ναζιστές ότι υπεξαιρούν τη «γερμανικότητα» από τους νόμιμους κληρονόμους της.

Οι σχέσεις του ατόμου με την κοινωνία

Στα έργα του Μαν, η ζωή είναι ένα κάτοπτρο πολλαπλών και επανερχόμενων αρχετυπικών σχημάτων, μια διαρκής μεταμόρφωση, σύμφωνα με την αντίληψη του προτύπου του, του Γκαίτε. Στο επίκεντρο του έργου του, από τους Μπούντεμπρουκς, τον Τόνιο Κρέγκερ, τον Θάνατο στη Βενετία ώς το Μαγικό Βουνό και τον Δόκτορα Φάουστους, βρίσκονται οι σχέσεις του ατόμου με την κοινωνία και ειδικότερα η σύγκρουση του καλλιτέχνη με τις αστικές αξίες. Δημιουργώντας, ο Μαν ζούσε τα κείμενά του, η γέννησή τους τον μεταμόρφωνε. Δεν είναι παράξενο λοιπόν που ο Δόκτωρ Φάουστους αποτελεί το επιστέγασμα του έργου του, έναν συνολικό απολογισμό της πορείας του, μια περίπλοκη αυτοβιογραφία, που μας λέει εντέλει πολύ περισσότερα για τον συγγραφέα απ’ ό,τι πολλές εμπεριστατωμένες βιογραφίες του.

Καθολικό μυθιστόρημα

Ο Φάουστους είναι μια ιδιόμορφη παραλλαγή στο μεσαιωνικό θέμα του Φάουστ. Ο Αντριαν Λέβερκιν, ένας ταλαντούχος και φιλόδοξος μουσικός, εμπνευστής, υποτίθεται, του δωδεκαφθογγισμού, υπογράφει συμβόλαιο με τον διάβολο, κερδίζοντας 24 χρόνια έμπνευσης και δόξας, και κανένας καλός θεός δεν υπάρχει πια για να τον σώσει. Γραμμένο σε πολύ μικρότερο χρονικό διάστημα από τα υπόλοιπα μυθιστορήματά του, ο Φάουστους αποτελεί στην πραγματικότητα το ρέκβιεμ του ανέκαθεν φιλόμουσου Μαν, που κατέφυγε μια τελευταία φορά στη μουσική για να αποχαιρετήσει τη νεότητά του, αλλά και τη χώρα των ονείρων του. Οταν γράφει τον Φάουστους, βρίσκεται στην Αμερική και στηλιτεύει τον χιτλερισμό, έχει γνωρίσει τον εξίσου κατακλυσμένο από τη μουσική Αντόρνο και έχει γοητευτεί από τη σειραϊκή μουσική, τον απασχολεί η όψιμη δημιουργία μειζόνων δημιουργών όπως ο Γκαίτε, ο Μπετόβεν ή ο Μάλερ και ενδιαφέρεται για τη λογική της ωρίμασης της φόρμας, όπως την εκφράζει ο Β. Ράιχ σε σχέση με τον Α. Μπεργκ. Ετσι, το τελευταίο έργο του Μαν θα είναι ένα πραγματικό καθολικό (total) μυθιστόρημα, ένα μουσικό, πολιτικό, φιλοσοφικό μυθιστόρημα, στο οποίο ο συγγραφέας κλείνει τους λογαριασμούς του με τα προηγούμενα έργα του, τα πρότυπά του, τη γερμανική κουλτούρα. Ο Αντριαν Λέβερκιν κλείνει τον κύκλο του Χάνο και του Κρέγκερ, του Ασενμπαχ και του Κάστορπ, όλων των καλλιτεχνών-ηρώων του Μαν, μέσα από τους οποίους ο συγγραφέας διερευνούσε τη σχέση του δημιουργού με την άβυσσο, χαρτογραφούσε την ολισθηρή μεθόριο, όπου ο καλλιτέχνης θέτει εαυτόν εκτός νόμων και κανόνων και, σε αντίθεση με τον τρελό και τον εγκληματία, διασώζεται τελικά από την ιδιοφυΐα του. Παράλληλα, όμως, είναι και μια αλληγορία της Γερμανίας η οποία, όπως ο ίδιος εξηγούσε στο Η Γερμανία και οι Γερμανοί, «από καλή έγινε κακή». Στον Φάουστους, ο Μαν ανιχνεύει τις ρίζες της θεματικής του ναζισμού στη γερμανική πολιτιστική παράδοση και αναδεικνύει τα σκοτεινά σημεία που επέτρεψαν τη διολίσθησή της στη βαρβαρότητα. Αξίζει να αναφέρουμε δε ότι στο κείμενό του Αυτός ο άνθρωπος είναι αδελφός μου, το οποίο αναφέρεται στον Χίτλερ, ο Μαν παρουσιάζει τoν δικτάτορα ως την καρικατούρα μιας ιδιοφυΐας, φτάνοντας πραγματικά στα άκρα τον συλλογισμό του για τη σχέση της μεγαλοφυΐας με την τρέλα -ή τη βαρβαρότητα.

Η γερμανική ενοχή

Ο Δόκτωρ Φάουστους είναι το καλύτερο μυθιστόρημα που έχει γραφτεί ποτέ για τη γερμανική ενοχή. Και η αξία του αναδεικνύεται ακόμα περισσότερο σήμερα, που με μια παράδοξη αλλά δεξιοτεχνική αντιστροφή, συγγραφείς όπως ο Γκίντερ Γκρας ή ο Γιοργκ Φρίντριχ κι ο Κλάους Ράινερ Ρολ, επιδίδονται σε μια επιλεκτική ανάγνωση της Ιστορίας, θυματοποιώντας άκριτα τους ναζιστές και τον γερμανικό λαό και ανοίγοντας πάλι τον ασκό του Αιόλου και για τη χώρα τους και για την Ευρώπη.

Ο Θ. Παρασκευόπουλος αναμετρήθηκε με το πρωτότυπο επιτυχώς, αντιμετώπισε εύστοχα τις ίδιες στο ύφος του Μαν δυσκολίες και μας χάρισε ένα ρέον και μεστό κείμενο, ενώ τα δύο εμπεριστατωμένα επίμετρα ολοκληρώνουν την εικόνα μας για ένα από τα σπουδαιότερα έργα του 20ού αιώνα.

Κυριότερες μεταφράσεις του Τόμας Μαν

-Δόκτωρ Φάουστους, μτφρ. Αρης Δικταίος. Αθήνα, Ζαχαρόπουλος, 1976.

– Τόνιο Κρέγκερ, μτφρ. Αλέξ. Ισαρης, Αθήνα, Υψιλον, 1982.

– Ο Φρόυντ και το μέλλον, μτφρ. Στάθης Φερεντίνος. Αθήνα, Γκοβόστης, 1984.

– Τριστάνος, μτφρ. Κυρ. Κεντρωτής. Αθήνα, Υψιλον, 1985.

– Γράμματα, μτφρ. Νανά Ησαία. Αθήνα, Νεφέλη, 1985.

– Τα αλλαγμένα κεφάλια, μτφρ. Νίκος Λίβος. Αθήνα, Κριτική, 1988.

– Οι εξομολογήσεις του απατεώνα Φέλιξ Κρουλ, μτφρ. Τούλα Σιετή. Αθήνα, Οδυσσέας, 1989.

– Τρεις νουβέλες, μτφρ. Γιάννης Κοιλής. Αθήνα, Κριτική, 1989.

– Το μαγικό βουνό, μτφρ. Αρης Δικταίος. Αθήνα, Αφοι Ζαχαρόπουλοι, 1980.

– Θάνατος στη Βενετία, μτφρ. Κλαίρη Τρικεριώτη. Αθήνα, Γράμματα, 1990.

– Ο Μάριος και ο μάγος-Ο μικρός κύριος Φρήντεμαν, μτφρ. Φώτης Βασινιώτης, Αθήνα, Ερατώ, 1990.

– Πάθος και μεγαλείο του Ρίχαρντ Βάγκνερ, μτφρ. Μαρία Αγγελίδου. Αθήνα, Αιγόκερως, 1993.

– Ο Βάγκνερ και η εποχή μας, μτφρ. Γιάννης Λάμψας. Αθήνα, Printa, 1993.

– Το μαγικό βουνό, μτφρ. Θ. Παρασκευόπουλος, Αθήνα, Εξάντας, 1995.

– Μπούντεμπροκ, μτφρ. Τούλα Σιετή, Αθήνα, Οδυσσέας, 1997.

– Στοχασμοί ενός απολιτικού, μτφρ. Μαντώ Πουλή. Αθήνα, Ινδικτος, 1999.

– Τόνιο Κραίγκερ – Ο Μάριος και ο μάγος, μτφρ. Αλέξ. Κυπριώτης, Αθήνα, Ινδικτος, 2000.

– Η Λότε στη Βαϊμάρη, μτφρ. Θ. Παρασκευόπουλος. Αθήνα, Εξάντας, 2000.

– Δοκίμιο για τον Σίλερ, μτφρ. Θανάσης Λάμπρου. Αθήνα, Ινδικτος, 2002.

– Συγκεχυμένα ανέρχονται τα λησμονημένα, μτφρ. Αλεξ. Κυπριώτης. Αθήνα, Ινδικτος, 2002.

– Ταξίδι με τον Δον Κιχώτη, μτφρ. Γερ. Λυκιαρδόπουλος-Στεφ. Ροζάνης. Αθήνα, Ερατώ, 2002.

– Τόμας Μαν-Χέρμαν Εσσε, Αλληλογραφία 1910-1955, μτφρ. Γιώτα Λαγουδάκου, Αθήνα, Καστανιώτης, 2003.

Πρόσφατες βιογραφίες του Τόμας Μαν (ξενόγλωσσες):

– Donald Prater, Thomas Mann, A life. Oxford University Press, 1995.

– Klaus Harpprecht, Thomas Mann, Eine Biogprahie. Reinbek, Rowohlt, 1995.

– Anthony Heilbut, Thomas Mann, Eros and Literature. London, MacMillan, 1996.

– HermaKurzke, Thomas Mann, Das Lebeals Kunstwerk. Munich, C. H Beck. 1999.