ΒΙΒΛΙΟ

Διαβάζοντας βιβλία «ποτισμένα» με Ιστορία

'Ενας (ατελής) κατάλογος για την Ελληνική Επανάσταση

diavazontas-vivlia-potismena-me-istoria-561300538

Το 1921, λόγω της Μικρασιατικής Εκστρατείας, οι εορτασμοί της 100ετηρίδας της Ελληνικής Επανάστασης αναβλήθηκαν εν πολλοίς για το 1930. Τον Μάρτιο του 2021 η πανδημία καλά κρατεί, επομένως ούτε η 200ετηρίδα του αγώνα των Ελλήνων για ανεξαρτησία θα εορταστεί όπως ακριβώς σχεδιαζόταν. Σε μια τέτοια συγκυρία, το βιβλίο θα μπορούσε να αποτελέσει ένα επαρκές «υποκατάστατο» εορτασμού, αλλά και μια ευκαιρία αναστοχασμού και διεύρυνσης των γνώσεων και των ερμηνειών μας για το 1821. Φυσικά, οι σχετικοί τίτλοι είναι τόσο πολλοί, που για να τους διατρέξει κανείς, θα χρειαζόταν αρκετές εθνικές επετείους με τις αργίες τους. Η παρακάτω λίστα είναι επίσης ελλιπής: περιορίζεται σε πρόσφατες εκδόσεις ιστορικού ενδιαφέροντος και χρειάζεται συμπλήρωση, για την οποία επιφυλασσόμαστε. Ιδανικά δε, στο μέλλον, η μακρά λίστα των μελετών για την Ελληνική Επανάσταση θα έχει ενισχυθεί και από τη συνεισφορά άλλων επιστημών, πέραν της αγαπητής στους Ελληνες Ιστορίας.

diavazontas-vivlia-potismena-me-istoria0
 
The Greek Revolution.
A Critical Dictionary
Επιμέλεια: Πασχάλης Κιτρομηλίδης και Κωνσταντίνος Τσουκαλάς
εκδ. Harvard University Press, 2021, σελ. 800
 
Βρίσκεται ακόμα στο τελικό στάδιο παραγωγής (κυκλοφορεί ανήμερα την εθνική επέτειο από τις πανεπιστημιακές εκδόσεις του Harvard και έπειτα από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης), όμως ένα τέτοιο συλλογικό εγχείρημα αξίζει να αναφερθεί κυρίως για τη θεματική του ευρύτητα: αποτελούμενο όχι από κωδικοποιημένα λήμματα όπως υπονοεί ο τίτλος, αλλά από 46 δοκιμιακές συνθέσεις γραμμένες από 39 συγγραφείς, το «Κριτικό λεξικό της Ελληνικής Επανάστασης» σκιαγραφεί τα ιστορικά, πολιτισμικά και ιδεολογικά συμφραζόμενα του αγώνα των Ελλήνων για ανεξαρτησία, τους επώνυμους ή ανώνυμους ήρωες και ηρωίδες του, τα προβεβλημένα ή υποφωτισμένα τοπόσημά του, τα σημαντικά γεγονότα του, τους θεσμούς του και φυσικά, την απήχησή του στους φιλέλληνες. Στο φόντο, η περίφημη Εποχή των Επαναστάσεων της Ευρώπης, που σύμφωνα με το γενικότερο πνεύμα του τόμου, επηρέασε αλλά και επηρεάστηκε από το 1821.
 
ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΚΟΥΛΟΥΡΗ
Φουστανέλες και χλαμύδες.
Ιστορική μνήμη και εθνική ταυτότητα 1821-1930.
εκδ. Αλεξάνδρεια, 2020, σελ. 608
 
Είναι ένα πράγμα το παρελθόν και ένα άλλο πράγμα η αναπαράστασή του, η επιτέλεσή του, η σκηνοθεσία του ή και η κατανάλωσή του στο εκάστοτε παρόν. Στην τελευταία μελέτη της, η Χριστίνα Κουλούρη, ιστορικός και πρύτανης του Παντείου Πανεπιστημίου, ενδιαφέρεται για το δεύτερο σκέλος της παραπάνω υπόθεσης και συγκεκριμένα για την εφαρμογή του στο διάστημα που μεσολαβεί από την Ελληνική Επανάσταση μέχρι την επέτειο της 100ετηρίδας της. Επιστρατεύοντας μεταξύ άλλων ως αναλυτικό εργαλείο την «πολιτισμική μνήμη» του Γιαν Ασμαν, η συγγραφέας αξιοποιεί ως πηγές πάμπολλες εικόνες, μνημεία, ενθυμητικές τελετές, σκηνοθετημένα ιστορικά δρώμενα, αναβιώσεις αρχαίων εθίμων, παρελάσεις και λαϊκά εμπορικά θεάματα, για να δείξει ότι η εθνική μνήμη και ταυτότητα είναι και προϊόν διαπραγματεύσεων, τυποποιήσεων, ανανοηματοδοτήσεων και άλλων πολιτισμικών πρακτικών.
 
ΛΕΩΝΙΔΑΣ ΜΟΙΡΑΣ
Η Ελληνική Επανάσταση μέσα από τα μάτια των Οθωμανών
εκδ. Τόπος, 2020, σελ. 232
 
Ισως ο τίτλος και μόνο της συγκεκριμένης μελέτης αρκεί για να καταδείξει ορισμένα κενά του ακαδημαϊκού –και όχι μόνο– διαλόγου για το 1821, είναι όμως και το περιεχόμενό της που την καθιστά ακόμα πιο ενδιαφέρουσα: οι Οθωμανικές προσλήψεις και αντιδράσεις για τον εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα των Ελλήνων αμέσως μετά το ξέσπασμά του, στην πορεία του προς τη δημιουργία ανεξάρτητου ελληνικού κράτους και μετά το τελικό αποτύπωμά του στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, παρουσιάζονται εδώ μέσα από αρχειακές και αφηγηματικές πηγές της Πύλης και των αξιωματούχων της, που προσεγγίζονται με νηφαλιότητα και αναστοχασμό, όπως εξάλλου είχε γίνει δύο χρόνια νωρίτερα και με το αντίστοιχο έργο των Σοφίας Λαΐου και Μαρίνου Σαρηγιάννη, «Οθωμανικές αφηγήσεις για την ελληνική επανάσταση» (Εθνικό Ιδρυμα Ερευνών).

ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΣ ΠΕΡΡΑΙΒΟΣ
Απομνημονεύματα πολεμικά διαφόρων μαχών συγκροτηθεισών μεταξύ Ελλήνων και Οθωμανών κατά τε το Σούλιον και Ανατολικήν Ελλάδα από το 1820 μέχρι του 1829 έτους
Πρόλογος – επιμέλεια: Στέφανος Παπαγεωργίου
Ιδρυμα της Βουλής των Ελλήνων, 2019, σελ. 468
 
Τόσο πολύτιμη είναι η εκδοτική συνεισφορά του Ιδρύματος της Βουλής των Ελλήνων στους εορτασμούς της 200ετηρίδας της Ελληνικής Επανάστασης (θα μπορούσε κανείς να ανατρέξει και στην παλιότερη δική του έκδοση της «Ιστορίας της ελληνικής επαναστάσεως» του Τζορτζ Φίνλεϊ, σε μετάφραση του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη), που ειδικά από τη σειρά «Κείμενα μνήμης», είναι δύσκολο να ξεχωρίσει ένα έργο. Εδώ, επιλέγονται τα «Απομνημονεύματα» του Χριστόφορου Περραιβού, το πρώτο αυτοβιογραφικό κείμενο αγωνιστή της Επανάστασης που τυπώθηκε και κυκλοφόρησε στην ελεύθερη Ελλάδα το 1836, για έναν λόγο φαινομενικά και μόνο «αντιεπιστημονικό»: η έντονη υποκειμενικότητα του κειμένου, η θερμοκρασία του –όπως άλλωστε συμβαίνει με αρκετά απομνημονεύματα– αναδεικνύουν πίσω από τις πολεμικές επιχειρήσεις στις οποίες συμμετείχε ο συγγραφέας και μια ολόκληρη παλέτα συμπεριφορών και νοοτροπιών της εποχής.

ΒΑΣΙΛΗΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΣ
Κωνσταντίνος Καντιώτης, Κερκυραίος. Ελάσσων Φιλικός, αγωνιστής της Ελληνικής Επανάστασης.
Εθνικό Ιδρυμα Ερευνών, 2019, σελ. 138

 
Ηταν πρώιμος Φιλικός, ήταν προσωπικός συνεργάτης του Ιωάννη Καποδίστρια, ήταν αγωνιστής του 1821 και παρ’ όλα αυτά, ήταν ένας από τους ξεχασμένους της Ιστορίας: έτσι θα μπορούσε να περιγραφεί με δυο λόγια ο Κωνσταντίνος Καντιώτης. Στη σχετική μονογραφία ωστόσο του ιστορικού Βασίλη Παναγιωτόπουλου, ο Κερκυραίος δευτεραγωνιστής δεν βιογραφείται απλώς· αντίθετα, η ζωή και η δράση του –από την Πετρούπολη και το Κισνόβι, μέχρι την Πελοπόννησο, το Μεσολόγγι και την Κέρκυρα– φωτίζουν, σύμφωνα με τον συγγραφέα, κάποιες πτυχές της ιστορίας της περιόδου με τρόπο ενίοτε ανατρεπτικό, όπως λ.χ. συμβαίνει με το ζήτημα της στάσης του Καποδίστρια απέναντι στη Φιλική Εταιρεία και στους στόχους της: με ενδιάμεσο τον Καντιώτη, ο Καποδίστριας συναντά τους Φιλικούς και τους αντιμετωπίζει όχι τόσο με αρνητική ουδετερότητα, όσο μάλλον με διακριτική ευμένεια.
 
ΘΑΝΟΣ Μ. ΒΕΡΕΜΗΣ, ΓΙΑΝΝΗΣ Σ. ΚΟΛΙΟΠΟΥΛΟΣ, ΙΑΚΩΒΟΣ Δ. ΜΙΧΑΗΛΙΔΗΣ
1821: Η δημιουργία ενός έθνους-κράτους
εκδ. Μεταίχμιο, 2018, σελ. 432

 
Αν και το μεγαλύτερο μέρος του βιβλίου καταλαμβάνουν οι στρατιωτικές επιχειρήσεις και οι πολιτικές επιλογές των εξεγερμένων Ελλήνων στο διάστημα 1821-1827, ο στόχος των συγγραφέων δεν ήταν βέβαια μια αμιγώς πολιτικοστρατιωτική ιστορία της Ελληνικής Επανάστασης, αλλά και η ψηλάφηση και η ερμηνεία όσων πολιτικών και ιδεολογικών ζυμώσεων προηγήθηκαν αυτής, όσων συνέβησαν παράλληλα και όσων επακολούθησαν, μέχρι τη δημιουργία του ελληνικού κράτους και τη δολοφονία του Καποδίστρια. Παρόλο δε που τέτοιες συγκροτησιακές διαδικασίες είναι σχετικά σπάνιο να συμβούν χωρίς εσωτερικές αντιφάσεις, οι τρεις ιστορικοί θεωρούν τον κατακερματισμό και τις αντιπαλότητες της ελληνικής κοινωνίας της εποχής ως παράγοντες ιδιαιτέρως επιβαρυντικούς για τη γέννηση του κράτους, η οποία υποβοηθήθηκε μεταξύ άλλων από τη συγκυρία, τις Μεγάλες Δυνάμεις αλλά τελικά και από έναν αγώνα που, σε αντίθεση με αρκετές «εθνωφελείς» αναγνώσεις του, μόνο αναπόδραστος δεν ήταν.