Ο ΣΤΟΧΑΣΤΙΚΟΣ ΒΙΟΣ

i-pisti-kai-i-epimeleia-toy-eaytoy
ΒΙΒΛΙΟ

Οι περιπέτειες της θρησκευτικής πίστης ακολούθησαν την πορεία του ατόμου, κατά τα τρία στάδια του δυτικού πολιτισμού. Για πολλούς αιώνες παραμένει υποταγμένο στις διάφορες συλλογικότητες (οικογένεια, χωριό, θρησκευτική κοινότητα). Οταν ο Διαφωτισμός εισέρχεται στο προσκήνιο, το άτομο ανακαλύπτει την αχανή ενδοχώρα του (επιθυμίες, ασυνείδητο, στοχασμός). Και, εδώ και μερικές δεκαετίες, στην εποχή τις Μετανεωτερικότητας, το δυτικό άτομο καταναλώνει, ιδιωτεύει, απολαμβάνει, αντιφάσκει ανενόχλητο, συλλέγει εμπειρίες.


Στον επιστημολογικό αναστοχασμό της, η Βιολογία χρειάζεται τη διεπιστημονική συνέργεια πεδίων ανθρωπολογικής σπουδής για να συγκροτηθεί μια νέα γλώσσα προσέγγισης και διερεύνησης του ανθρώπου ως ενιαίου όντος.
ΒΙΒΛΙΟ

Η βασική παραδοχή της Νέας Βιολογίας (ΝΒ) είναι ότι η λειτουργία των έμβιων συστημάτων (από το κύτταρο μέχρι τον οργανισμό) και η διαταραχή της στη νόσο δεν καθορίζονται, όπως πιστευόταν για δεκαετίες, από επιμέρους στοιχεία (γονίδια, πρωτεΐνες-προϊόντα γονιδίων και μεταβολίτες) ή το άθροισμά τους, αλλά από τα υψηλής πολυπλοκότητας δίκτυα, τα οποία σχηματίζονται από τη διασύνδεση, αλληλεπίδραση και αλληλορύθμιση των επιμέρους στοιχείων, που παρεμβάλλονται ανάμεσα στο γενετικό υλικό του οργανισμού (γονότυπος) και τα εκάστοτε εμφανή χαρακτηριστικά του (φαινότυπος).

«Σύντροφοι», έργο της Λόρι Σαμαρά-Σλάγκετερ (Laurie-Samara-Schlageter).
ΒΙΒΛΙΟ

Ο Λα Ροσφουκό περιέγραφε τρεις συμπεριφορές που εκδηλώνονται απέναντι στην αγαθοεργία. Κάποιοι είναι ευγνώμονες, παρατηρεί ο Γάλλος στοχαστής του 17ου αιώνα, κάποιοι άλλοι είναι αχάριστοι και, τέλος, κάποιοι κάνουν συνειδητά κακό στον ευεργέτη τους ακριβώς επειδή τους ευεργέτησε. Αν οι δύο πρώτες συμπεριφορές είναι συνήθεις, η τρίτη, πιο σπάνια, παρουσιάζει φιλοσοφικό και πολιτικό ενδιαφέρον.

Η διαρκώς αυξανόμενη ψηφιοποίηση και η ταχύτατα αναπτυσσόμενη  υπολογιστική ισχύς αλλάζουν καθοριστικά τόσο τις οικονομικές όσο  και τις κοινωνικές σχέσεις.
ΒΙΒΛΙΟ

Με κάθε αναφορά στον όρο τεχνοεπιστήμη ο νους πηγαίνει εύλογα όχι τόσο σε φιλοσοφικές αναλύσεις όσο στη «σκοτεινή» λογοτεχνία προηγούμενων αιώνων –στο «Φρανκενστάιν ή ο σύγχρονος Προμηθέας» της Μαίρης Σέλεϊ και στο «Δρ Τζέκιλ και κ. Χάιντ» του Ρόμπερτ Λιούις Στίβενσον– και τη σύγχρονη επιστημονική φαντασία: ταινίες όπως το «Blade Runner» του Ρίντλεϊ Σκοτ και το «Matrix» των Λίλι και Λάνα Γουατσόφσκι μοιάζουν από πολλές πλευρές να αναστοχάζονται την εποχή μας με μεγαλύτερη προσήλωση στις τεχνοφιλικές ή τεχνοφοβικές της συνιστώσες απ’ ό,τι η φιλοσοφία και οι ανθρωπιστικές επιστήμες εν γένει.


Γυναίκα διαβάζει υπό το φως κεριού. Λεπτομέρεια. Πίνακας του Δανού ζωγράφου Πέτερ Ιλσταντ (1861-1933).
ΒΙΒΛΙΟ

Περιγράφοντας τον άνθρωπο ως το μόνο ζώο που μπορεί να υπόσχεται, ο Νίτσε μας υπενθύμισε το προνόμιο –και συνάμα την καταδίκη– ενός όντος, το οποίο ευθύνεται για το μέλλον του.

Το αίτημα της ελευθερίας της βούλησης επιτάσσει το υποκείμενο να είχε τη δυνατότητα να πράξει διαφορετικά από ό,τι όντως έπραξε. SHUTTERSTOCK
ΠΟΛΙΤΙΚΗ

Σήμερα αποφασίσατε να αγοράσετε την «Καθημερινή». Σας τράβηξε την προσοχή το συγκεκριμένο άρθρο και αποφασίσατε να το διαβάσετε. Και οι δύο αποφάσεις ήταν δικές σας. Θα μπορούσατε να μην τις είχατε λάβει. Θα μπορούσατε να διαβάσετε μια άλλη εφημερίδα ή να προσπεράσετε το συγκεκριμένο άρθρο. Πράξατε ελεύθερα. Κάθε μια από τις πράξεις σας έχει τη δική της αιτιακή ιστορία: ένα πλέγμα αιτίων οδήγησε σε αυτή και όχι σε μία άλλη.

Βλέπουμε όχι μόνο ανθρώπους να αυτοκτονούν, αλλά και να διακινδυνεύουν τη ζωή τους αντί να υποτάσσονται στο συμφέρον της επιβίωσής τους. Στη φωτογραφία, σκηνή από τα «Φτερά του έρωτα» του Βιμ Βέντερς: ένας άγγελος προσπαθεί να εμποδίσει τον επίδοξο αυτόχειρα από το άλμα στο κενό.
ΒΙΒΛΙΟ

Εχω μνήμη, όπως έχω χέρια, έχω ένα βιβλίο. Αλλά δεν «έχω» ένα εγώ, είμαι ένα εγώ. Ενώ όλα όσα έχω υπάρχουν ανεξαρτήτως του αν συνειδητοποιώ ότι τα έχω, το εγώ δεν προϋπάρχει της πράξης συνειδητοποίησής του. Ο λόγος είναι απλός. Τι θα πει ότι «είμαι ένα εγώ»; Θα πει ότι έχω συνείδηση όλων των πραγμάτων που δεν είμαι. Eνα εγώ είναι κάτι που έχει συνείδηση των βιβλίων, των χεριών, της μνήμης του.


Παράσταση της όπερας «Αττίλας» του Βέρντι στο θέατρο «Λα Σκάλα» του Μιλάνου τον Δεκέμβριο του 2018. 
ΘΕΑΤΡΟ

Η σχέση θεάτρου και ζωής είναι αναμφισβήτητη. Aλλωστε, μετά μια θεατρική παράσταση συνηθίζουμε να προεκτείνουμε τη συζήτηση με την παρέα μας, να αναλύουμε το θέμα της παράστασης, αναζητώντας πιθανές εκδοχές που πηγάζουν από την προσέγγιση του καθενός μας.

Οταν ο κορμός του Απόλλωνα δεν υπηρετεί πια τη λατρεία του, όταν στεκόμαστε μπροστά του χωρίς να αποτίουμε φόρο τιμής στον Απόλλωνα, η ζωή που αναβλύζει μέσα στο γλυπτό, αυτό που μας μιλάει και μας κοιτάζει κοιτώντας το, δεν μας τοποθετεί ως θνητούς σε σχέση με ένα θείο.
ΒΙΒΛΙΟ

«Δεν υπάρχει κανένα σημείο του που να μη σε κοιτά. Πρέπει ν’ αλλάξεις τη ζωή σου», γράφει μπροστά σε έναν αρχαϊκό κορμό του Απόλλωνα ο ποιητής Ράινερ Μαρία Ρίλκε. Για περίπου 2,5 αιώνες τώρα στη Δύση βλέπαμε στην τέχνη κάτι που μας ωθεί σε αλλαγή. Από τότε δηλαδή που γεννήθηκε η φιλοσοφική έννοια της τέχνης […]

Στο «Δοκίμιο για τα άμεσα δεδομένα της συνείδησης» (1889), ο Μπερξόν ορίζει τα βασικά γνωρίσματα της «διάρκειας» (durée), όπως ονομάζει τον πραγματικό (βιωμένο) χρόνο (σε ρητή αντιδιαστολή προς τον χωροποιημένο –ωρολογιακό– χρόνο των επιστημών).
ΒΙΒΛΙΟ

Ο Γάλλος φιλόσοφος Ανρί Μπερξόν (Henri Bergson, 1859-1941) ένιωσε μεγάλη έκπληξη όταν διαπίστωσε ότι, τόσο στην καθημερινή ζωή όσο και στα μαθηματικά και στη φυσική της εποχής του, ο χρόνος γινόταν αντιληπτός με όρους χώρου (ωρολογιακά): αναπαριστούμε τον χρόνο με μια γραμμή, στην οποία τα χρονικά διαστήματα (λεπτά, ώρες, μέρες κ.λπ.) θεωρούνται ισότιμα, ενώ δεν λαμβάνονται υπόψη τα μεσοδιαστήματα.



Ο χορός του θανάτου: η περίφημη τελευταία σκηνή στην «Εβδομη σφραγίδα» του Μπέργκμαν, με τον Θάνατο (δεξιά) να σέρνει τις ψυχές που έχει πάρει μαζί του.
ΒΙΒΛΙΟ

«Θα πεθάνουμε. Ολοι. Δεν γνωρίζουμε πότε, αλλά μια μέρα θα πεθάνουμε». Ολοι μας ακούμε ή λέμε, συχνότερα όσο μεγαλώνουμε, αυτήν τη φράση. Οι αφορμές ποτέ δεν λείπουν, ιδιαίτερα όταν χάνουμε αγαπημένους μας ανθρώπους.

Ο μεγάλος αναρχικός στοχαστής της εποχής μας, Νόαμ Τσόμσκι, μέχρι στιγμής δεν έχει κατηγορηθεί για φασισμό, αντικομμουνισμό ή νεοφιλελευθερισμό.
ΒΙΒΛΙΟ

«Κατά κανόνα οι συντηρητικοί δημοσιογράφοι είναι τιμιότεροι από τους αριστερούς δημοσιογράφους». Ποιος αμφιβάλλει ότι η διατύπωση αυτής της πρότασης στην Ελλάδα θα προκαλούσε την οργή υπερασπιστών της πολιτικής ορθότητας και του ηθικού προβαδίσματος;

«Κανένας άνθρωπος δεν είναι νησί», κατά το κλασικό ποίημα του Τζον Νταν. Κανένα έμβιο ον, κανένας άνθρωπος δεν είναι αυτάρκης ή αυτοσυντηρούμενος. Ολοι ανεξαιρέτως εξαρτιόμαστε τόσο για την επιβίωσή μας όσο και για την ευζωία μας από τους άλλους.
ΒΙΒΛΙΟ

Κάθε φορά που αποφασίζουμε πώς να πράξουμε σε μια ορισμένη συγκυρία, είτε πρόκειται για καθημερινές αποφάσεις, όπως όταν ψωνίζουμε στο σούπερ μάρκετ, είτε πρόκειται για αποφάσεις ζωής, όπως όταν επιλέγουμε σταδιοδρομία, έχουμε μια αίσθηση ότι είμαστε κυρίαρχοι του εαυτού μας και των επιλογών μας, έτσι ώστε να θεωρούμε τους εαυτούς μας αποκλειστικά υπεύθυνους γι’ αυτές.


«Αυτοπροσωπογραφία με σύμβολα της ματαιότητας της ζωής» (1651). Εργο του Ολλανδού Ντέιβιντ Μπέιλι (1584-1657).
ΚΟΙΝΩΝΙΑ

Ηδη από πολύ νωρίς, στον πλατωνικό διάλογο «Φαίδων», η φιλοσοφία αυτοπροσδιορίζεται ως «μελέτη θανάτου». Η προσδοκία, εντούτοις, ότι αυτή η μελέτη μπορεί να αποφέρει ένα είδος υπέρβασης του θανάτου διαψεύδεται οικτρά.

Η υπερνίκηση των δυσκολιών μάς βοηθάει να πατάμε πιο γερά στα πόδια μας. Μάλιστα, εν προκειμένω, η γείωση δεν έχει αρνητική σημασία, εφόσον είναι η αναγκαία προϋπόθεση για κάθε τύπου εγχειρήματα απογειώσεων.
ΚΟΙΝΩΝΙΑ

Ενας κόσμος σχέσεων. Είτε το έχετε συνειδητοποιήσει είτε όχι, δεν ολοκληρώσατε απλώς τις σπουδές σας σε ένα τμήμα, αλλά εισαχθήκατε, βαθμιαία, σε έναν ολόκληρο κόσμο, του οποίου μέρος μόνο –σημαντικό, βεβαίως– υπήρξαν τα μαθήματα.

Η ελπίδα είναι πιο σύνθετη από ένα απλό συναίσθημα· αποτελεί συστατικό της ικανότητάς μας για πράξη.
ΒΙΒΛΙΟ

Η ελπίδα είναι πανταχού παρούσα στη ζωή μας: ευοδώνεται ή ματαιώνεται, αναγεννιέται ή απαξιώνεται. Την επικαλούμαστε ή μας εγκαταλείπει σε στιγμές κρίσης· τη θεωρούμε φυσική συνέχεια της πραγματικότητας σε στιγμές ευημερίας. Λοιδορείται από τους πραγματιστές (π.χ., τον Θουκυδίδη) και εκθειάζεται από τους ουτοπιστές (π.χ., τον Ερνστ Μπλοχ). Αυτό που μας διαφεύγει είναι ότι, ανεξαρτήτως συνθηκών, βίου, το να ελπίζουμε σωστά συνιστά επίτευγμα.